Amethan Sultan

AMETHAN SULTAN

Eki defa Qaraman

Amethan Sultan Ulu Vatan cenkiniñ başından soñuna qadar iştirak etip, 603 cenkâver uçuş yapıp, 130 ava uruşında iştirak etip, şahsen özü — 30 ve gruppa olıp cenkleşkende — 19 faşist samolötını urıp tüşürdi. Eki defa Sovetler Birliginiñ Qaramanı altın yıldızlarınen, üç Lenin ordeni, beş Qızıl Bayraq, Aleksandr Nevskiy, I dereceli Vatan cenki, Qızıl Yıldız, Ürmet Belgiyey ordenleri, on medalnen mukâfatlandı, ekinci dereceli Devlet mukâfatınıñ laureatı, SSSRde nam qazanğan sınavcı-uçucı.

Bundan tamam otuz dört yıl evelsi hızmet borcunı eda etkende facialı elâk olmağan olsa Amethan Sultan bu yıl özüniñ 85 yıllığını qayd etecek edi. Şimdiki vaqıt içün o qartlıq degil. Oña daa nice yıllar yaşamaq, işlemek mümkün edi.

Amma doğma istidatlı, cesür, yorğunlıq bilmegen adamlarnıñ ekserisi teessüf ki, çoq yaşamaylar.

Amethan Sultan memleketimizde belli olğan, evleri qarılğaç yuvaçıqları kibi dağlar eteginde yerleşken Alupka şeerçiginde 1920 senesi dünyağa keldi. Aqmescitte FZOda tasil aldı, soñra parovoz deposında ustaga şegirt oldı. Lâkin o uçmaq arzusınen yaşay edi. Şu sebepten Aqmescitteki şimdi endi Amethan Sultan adını taşığan aeroklubga qatnap, oqumağa başladı. Onı bitirgen soñ arbiy uçucı olmak istegi onı Qaçıdaki aviatsiya oquv yurtuna alıp keldi. Bir yıl mında tasil algan soñ yigirmi yaşında qırıcı uçucı oldı. Bu — cenk başlanmasından bir sene evel edi. Oquvını bitirgen Amethannı memleketimizniñ batıda yerleşken arbiy ava qısımlarından biri — 4-nci qırıcı aviapolkqa yolladılar.

Ebet, tınç künlerde başqa, cenk künlerinde başqa. Faşistler memleketimizge ücüm etken soñ, bir yıl devamında Amethan ava cenki usullarını ögrendi, menimsedi, demek mümkün. O, qaradaki duşman askerlerini, maşina ve tanklarını, arbiy bazalarını bombalay edi. Lâkin endi 170 kere arbiy vazifenen kökke köterilgenine, bir yıldan berli cenkleşkenine baqmadan o daa bir dane bile duşman samolötını urıp tüşürmegen edi. Bunıñ içün o, silâdaş dostları ögünde qolaysızlana, olarda sırası kelgende Amethannı "tişlep ala" ediler.

Niayet, Amethanğa özüni kösterecek kün keldi. Bu, 1942 senesi mayıs 31 künü oldı. O vaqıtta Amethan Moskva civarında yerleşken cebe aerodromlarından birinde hızmet eterek, nevbetçilik yapa edi. O, emir algan daqqada avağa köterilmege azır.

Amethannı tañ maalinde: "Trevoga! Kökte duşman!" degen komanda ayaqqa tursattı. Amethan ve onı ozğarıp baracaq uçucı A. Strukov kendi samolötlarına taba aşıqtılar. Maskirovkalarnı alıptaşlap, maşinalarınıñ kabinalarına oturdılar ve ardı-sıra uçuv yolağından ketip, kökke köterildiler. Amma çoqqa barmadan Strukov Amethannen bağlanıp, samolötınıñ motorı bozulğanını bildirdi.

— Bazağa qayt! — dep emir berdi Amethan ve duşmanğa qarşı yañğız özü ketti. 3000, 4000, 6000, niayet, 7300 metr yükseklikke köterildı ve duşmannıñ "Yünkere" bombardumanını seçti. İşte şu daqqadan aqiqiy ava cenki başlandı. Amethan bir kere, eki kere, üçünci kere "Yünkeroyı ücüm etti ve onı ardı-sıra qurşunğa tuttı, eyecanlanganından bütün qurşunlarını atıp bitirgenini özü bile abaylamadı.

Duşman da acemi degil edi. Amethan bu uçucı 1936 senesinden berli Afrika, İtaliya, Frantsiya köklerinde defalarca uruşqanını, oda ava cenki usullarını pek yahşı bilgenini tek soñundan, yerde añladı.

Qısqası Amethan "Yünkers"ni qurşunlap yoq etip olamadı. O ise manövr yapıp ep kete. Neşlesin?

— Taran! — degen fikir keldi aqılına. Ebet bu pek siyrek rastkelgen şey. Böyle vaqıtta özüñni de telüke astına qoyasıñ. Amma onda tek eki yol qalğan edi. Ya duşmannı öz başına qaldıracaqsıñ, ya da taran yapıp, yani öz samolötıñnen qaqıştırıp yoq eteceksiñ. Amethan ekinci yolnı seçti, öz samolötınen "yünkers"niñ quyruğına barıp urdı. Uçaq parça-kesek olıp dağıldı. Amma onıñnen beraber Amethannıñ özü de baş aşağı ketip başladı. Onıñ közlerine qaranlıq çökti, başı aylanıp, qulaqları tındı. O, bir şeyler etip duşuan samolötına saplanıp qalğan öz uçağını ondan qurtardı ve doğrulaycaq oldı. Samolöt oña boysunmadı, ep vıznen aşagı ketti. Şu vaqıtta o paraşütnen sekirip yetiştirdi. Niayet, paraşüt açılıp, serbest ener eken, uzaqta duşman samolötından sekirip yetiştirgen eki adamnı abayladı. Ebet olar endi qaçıp qurtulamazlar...

Bu ava cenki uçucımıznıñ tercimeiy alında eñ unutılmaycaq bir vaqia olıp qaldı. O aqta soñundan pek çoq yazıldı, aytıldı, talil etildi, ögrenildi.

Turmay bu etraflarnı bombalap turgan "Yünkere" bunıñnen öz faaliyetini bitirdi. Onıñ parçalarını toplap, Yaroslavl şeeriniñ ortasındaki meydanğa körgezme etip qoydılar. Şeerni viranelikten qurtarğan Amethan Yaroslavl kökünde köstergen cesürligi içün Lenin ordeninen taqdirlendi, onı şeerniñ fahriy grajdanı etip sayladılar. Şeerniñ mudafaa komiteti tarafından oña taqdim etilgen saatniñ üstüne: "Qızıl Ordunıñ leytenantı Amethan Sultan arqadaşqa nemse-faşist samolötını qaramanca urıp tüşürgeni içün, Yaroslavl şeeriniñ mudafaa komiteti adından, 1942 senesi, mayıs 31", — dep yazılğan edi.

Şundan soñ Amethannı cenkniñ eñ mesülietli, telükeli uçastkalarına yollap başladılar. Uçucı ise er yerde misilsiz qaramanlıqlar köstere edi.

O, Or qapıda duşman "Heynkel"ini urıp tüşüre, benzin yüklü planerni yaqa, Aqyar üstünde duşmannıñ eki samlötını urıp tüşüre, gece avına çıqıp, aqiqiy ava razvedkacısı ekenini isbatlay.

Amethan aqqında arbiy publitsist N. Köstin şöyle yaza: "Bir kün Amethan Sultannı polk komandiri polkovnik Şestakov çağırıp, oña, muim emiyeti olğan perepravanı qorçalamaqnı avale ete. Gvardiyalı kapitan Amethan Sultan ekinci künü bir gruppa samolötnen pereprava rayonına uçıp kele. Ava açıq. Yer yahşı körüne. Olar dört biñ beş yüz metr yükseklikke köterileler. Saat on birde üç gruppa duşman samolötı Azav deñizi taraftan perepravaga taba uçıp keteyatqanını köreler. Eñ ögde yigirmi dane "Heynkel-III", olarnıñ artından yigirmi dane "Yu-88" ve kene yigirmi dane "Heynkel-III" kete. Faşist bombardumanları endi perepravaga yaqınlaşayatqanda Amethannıñ komandası ücüm etip başlay. Bir kereden dört "Heynkel"ni urıp tüşüreler. Duşman esini toplap, ücümge keçeyatqanda, Amethan üçünci gruppanıñ komandiri, uçucı Safonovdan haber ala. Onıñ samolötınıñ motorı bozulğan. Amethan oña:

—        Aerodromğa qayt! — dep emir bere. Şu arada duşman samolötlarından kene bir gruppa daa peyda ola. Amethan ve Pavel Golovaçöv, de töpeden, de aşağıdan ucüm etip, eki "Yünkers"ni daa urıp tüşüre. Uyken leytenant Borisov da bir "Yünkers"ni urıp tüşüre. Duşmannıñ altmış samolötından iç biri perepravağa bomba taşlap olamay, qaçıp keteler. Böyleliknen Amethan yolbaşçılığında uçqan altı şain — Borisov, Golovaçöv, Malkov, Safonov, Lögkiy ve Amethannıñ özü sayı ceetten on kere çoq olğan duşman uçaqlarınıñ on fayızını urıp tüşüreler, qalganlarını ise keri qaçmağa mecbur eteler. Bu uruşta bizim tek bir samolötımız zararlana, lâkin o da öz yerimizge barıp qona.

Aqşam gvardiyalı polkta arbiy ava quvetleriniñ komandanı general Hrükin Amethanğa şöyle dey:

—        Sen Sovetler Birligi Qaramanı unvanına lâyıq bir adamsıñ, ükümet saña bu yüksek unvannı berecegine men eminim, sağ ol, qaraman!

Aradan bir ay keçken soñ —1943 senesi avgust 24-te SSSR Yuqarı Şurasınıñ Prezidiumı Amethan Sultanğa Sovetler Birliginiñ Qaramanı unvanını berüv aqqında Ferman çıqardı.

Qırımtatar cenkçileriniñ qaramanlıqları ve cesürlikleri aqqında o vaqıtta gazetalarda deyerlik erkun yazıla edi. Meselâ "Krasnıy Krım" gazetası 1943 senesi sentâbr 24 sanında "Tatar halqınıñ oğul ve qızları" degen maqale basıp çıqardı. Aşağıda onı olğanı kibi ketiremiz:

"Bugün biz yurtdaşımız, Qızıl Ordunıñ şanlı cenkçisi, qırıcı aviatsiyanıñ gvardiyalı kapitanı, Sovetler Birliginiñ Qaramanı Amethan Sultannıñ qaramane işleri aqqındaki bildirüvni basamız.

Amethan Sultan Alupka şeerinde — küneşli Qırımnıñ işte bu acayip, dülber köşesinde yaşadı ve terbiyelendi. Tatar halqınıñ sadıq oğlu Ulu Vatan cenkiniñ ilk künlerinden başlap nemse-faşist basqıncılarını amansız qırdı.

Onıñ acayip cesürlikleri aqqında kitaplar yazmaq mümkün. Qorqu bilmez qartal Amethan Sultan nemse oña ücüm etkenini beklep oturmay. Onıñ özü duşmannı araştırıp tapa ve ateşin sovet vatanperverine has cesürliknen faşistlerge ücüm ete ve olarnı yoq ete.

Olar cenk başlanğandan berli faşistlerniñ 40 samolötını urıp tüşürdiler. Tek Taganrog içün olğan soñki uruşlarda Amethan Sultannıñ özü duşmannıñ 11 samolötını urıp tüşürdi.

Sovet ükümeti batır tatarnı qayd etti. Onıñ köküsini Lenin, Qızıl Bayraq, Qızıl Yıldız ordenleri yaraştıra. SSSR Yuqarı Şurası Prezidiumınıñ Fermanınen 1943 senesi avgut 24-te Amethan Sultanğa Sovetler Birliginiñ Qaramanı unvanı berildi.

Qızıl Orduda böyle qaraman tatarlar az degiller. Qırımtatar halqınıñ biñlernen eñ yahşı oğulları Sovetler Birligindeki rus ve diger halqlarnen qol-qolğa berip, özüniñ umumiy duşmanı olğan nemse-faşist basqıncılarına qarşı qorqu bilmeyip küreşe. Qızıl Ordu saflarında, partizan otrâdlarında tatar halqınıñ oğul ve qızları ruslarken bir safta öz Vatanınıñ azatlığı ve mustaqilligini qaramanlarca imaye etip faşistlerni amansız yoq etmekteler.

Qızıl Ordu duşmanğa amansız darbe endirmekte. Bizim şanlı cenkçilerimiz keniş cebe boylap Dneprge yaqınlaylar. Taman ve Temrük, Melitopol ve Zaporojye, Kiyev ve Dnepropetrovskta cenkler kete. Endi Qırım bosağasında uruşlar barmaqta.

Tatar halqınıñ oğul ve qızları! Sizniñ nemeye qulluğından azat olacaq saatleriñiz yaqınlaşmaqta! Qızıl Orduğa ve partizanlarğa Qırımnı nemse-faşist basqıncılarından temizlemege yardım etiñiz! Nemselerni qorqu bilmez cenkçi, Sovetler Birliginiñ Qaramanı Amethan Sultan döggen kibi dögüñiz! Gitlercilerni amansız qırıñız! Olarğa şeyleriñizni Qırımdan alıp çıqıp ketmege, sovet adamlarını qulluqqa aydap alıp ketmege yol bermeñiz!

Nemse basqıncılarına ölüm!"

"Krasnıy Krım" gazetasınıñ aynı şu sanında "Stalin qartalı — Qaramanğa şan-şerefler!" degen, şahsen Amethanğa bağışlanğan aşağıdaki maqale basılğan:

"Kırımtatar halqınıñ tarihı sevimli Vatanına sadıq olğan öz oğlanlarınıñ pek çoq qaramanane cesürliklerini bile.

Halq bahtı içün küreşte özüni şüretlendirgen halq qaramanları — Edige ve Çora batırnı hatırlañız. Olarnıñ şanlı işleri alâ bugün halq añında yaşay.

Öz ömürini qırımtatar halqınıñ eyiallığına bagışlağan yigit Azamat oğlu Alimni hatırlañız.

Qaraman ecdatlarımıznıñ şan-şüreti bizlerni şimdi de ilhamlandıra.

Sovet halqınıñ nemeye basqıncılarına qarşı alıp barğan Ulu Vatan cenkinde biñlernen qırımtatar yigitleri iştirak eteler.

Olardan biri qırıcı aviatsiyanıñ gvardiyalı kapitanı, qırımtatar batırı Amethan Sultandır. Oña SSSR Yuqarı Şurası Prezidiumınıñ 1943 senesi avgust 24-teki Fermanınen Sovetler Birliginiñ Qaramanı unvanı berildi.

Amethan Sultan faşist basqıncılarına qarşı küreşte aqransız qaramanlıq ve cesürlik kösterdi. Ulu Vatan cenkiniñ ilk künlerinden başlap qorqu bilmez qartalımız öz dostlarınen birlikte Vatanımıznıñ şan-şerefi ve mustaqilligi içün küreşte 40-tan ziyade nemeye samolötını yoq etti. Taganrog içün küreşte o, 11 duşman samolötını şahsen özü yoq etti.

Alupka şeerinde cenübiy yalınıñ küneş nurları astında doğıp ösken cesür yigit, tatar halqınıñ bahtı içün küreşken Amethan Sultan özüniñ qaraman ecdatlarınıñ sadıq devamcısıdır.

Sovetler Birliginiñ Qaramanı Amethan Sultanğa şan-şerefler! Ulu Vatan cenkiniñ qaramanlarına şan-şerefler!"

Gazetanıñ aynı şu sanında VKP(b) Qırım oblast komitetiniñ kâtibi V. Bulatov, Qırım ASSR Yuqarı Şurası Prezidiumınıñ Reisi A. Menbariyev ve Qırım ASSR Sovnarkomınıñ reisi İ. Seyfullayevniñ Amethan Sultanğa Sovetler Birliginiñ Qaramanı unvanı berilgeni munasebetinen yollağan tebriknameleri de basılğan.

Stalingrad cebesinde eki taraftan millionlarnen canlı quvet, biñlernen tank ve samolötlar, çoqtan-çoq diger arbiy tehnika toplandı. Cenkniñ taqdiri çoq ceetten bu yerdeki vaziyetke bağlı olacaq edi. İşte böyle mesülietli devirde Amethan Sultan hızmet etken polknı da Stalingradğa yollaylar. Sovet uçucıları pek büyük zorluqlarğa qalsalar da bu yerde kütleviy qaramanlıq nümünelerini kösterdiler. Amethan Stalingrad kökünde köstergen ustalığı, qaramanlığı ve cesürliginen pek çoqlarını ayrette qaldırdı.

Sekizinci ava ordusınıñ komandanı general Hrükinniñ teşebbüsinen Stalingrad yaqınlarında aslar polkı meydanğa ketirile. Bu polkqa tüşmek içün eñ azdan duşmannıñ beş samolötını urıp tüşürmek kerek edi. Amethan bu polkqa birinciler sırasında tüşe. Çünki onıñ esabında bayağı çoq urıp tüşürilgen samolöt bar edi. Çoqqa barmadan Amethannı eskadrilyağa komandir tayin eteler.

Bu cebede Amethan 110 kere ava cenkinde iştirak etip, şahsen özü 6 ve gruppa olıp 7 samolötnı urıp tüşüre.

Arbiy jurnalist, mayor Suçenikov özüniñ "Kök yüzüniñ şorbacısı Amethan" öçerkinde şöyle bir levhanı hatırlay:

"Stalingradnıñ tütünli kökünde ötkerilgen uruşlardan biri Amethannıñ aqılında siñip qaldı. Aqiqaten o keresindeki uruş onıñ içün klassik bir uruş edi.

...Ştabdan haber keldi: nemseler müim bir obyektimizni bombalay ekenler. Duşman samolötlarını yaqalamaq emiri Amethannıñ eskadrilyasına berildi. Komandir birinciler sırasında kökke köterildi ve aytılğan ava yolunen ketti. Onıñ közüne eki dane "ME-109" samolötı ilişti. Amethan maşinasını olarğa taraf çevirdi. O, büyük bir suratnen yuqarıdan ve arttan ücüm etti ve... avada qara tütün uzandı. Duşmannıñ bir samolötı taş kibi yerge avdarıldı.

Amethan bir daa yuqarığa atılıp çıqtı ve ekinci samolötqa ücüm etti.

Amethan özüniñ bu sevimli uruş usulını polk komandirinden ögrendi. O, duşmannıñ ekincy samolötını da urıp tüşürdi. Bunıñ episi bir qaç daqqa içinde olıp keçti".

Ulu Vatan cenki yıllarında Amethannıñ adı tillerde destan oldı, efsanege çevirildi. Onıñ özgün cenk yapuv usulı deysiñizmi, aqılğa yatmağan çezimler tapuvı deysiñizmi, er biri aqqında ilmiy iş, kitaplar yazmaq mümkün.

O, Rostov, Brânsk, Cenübiy-Ğarp, Stalingrad, Cenüp, 4-nci Ukraina, 3-nci Belorusiye cebelerinde, Qırımnıñ azat etilmesinde iştirak etti. Soñki yeñişli uruşını Berlin üzerinde keçirdi. O, bundan bir qaç evelsi, daa tam aytacaq olsaq 1945 senesi yanvar 18-de Gümbinnen Malvişkin yanında dört biñ metr yükseklikte 25 nemse samolötına qarşı yañğız özü çıqıp, 3 duşman samolötını urıp tüşürdi.

Polk komandiri, Sovetler Birliginiñ eki defa Qaramanı, gvardiyalı mayor V.D. Lavrinenkov 1945 senesi aprel ayında Amethannı eñ yüksek mukâfatqa — eki defa Sovetler Birliginiñ Qaramanı unvanına taqdim eterek şöyle raport yazğan edi:

"...Amethan Sultan arqadaş cebelerde cesürlik ve qaramanlıq nümünelerini kösterdi. Ava uruşını alıp barmaq ustalığını tolusınen ögrengen bu alâ dereceli qırıcı uçucı polkımıznıñ eñ yahşı aslarından biri adını yapqan işlerinen qazandı. Samolötnı canbazlıqnen idare etken, onıñ taktik üstünliklerinden bilip faydalanğan, gitlerci uçucılarnıñ zayıf taraflarını yahşı bilgen, duşman tehnikasınıñ zarar ketirilebilecek yerlerini ögrenip alğan Amethan Sultan duşman üstünden 30 ava uruşında yeñdi. Nemse tutıp alıcılarına qarşı küreşte cesürlik ve qaramanlıq köstergeni, 603 defa muvafaqiyetnen uruş uçuşlarında ğalip çıqqanı, şahsen özü duşmannıñ 30 samolötını ve gruppanen alınıp barılğan ava uruşlarında 19 samolötını urıp tüşürgeni içün Amethan Sultan arqadaş eki defa Sovetler Birliginiñ Qaramanı unvanı berilmesine degerlidir".

İşte, bütün bularnı köz ögüne alıp, 1945 senesi iyün 29-da Amethan Sultanğa Sovetler Birliginiñ eki defa Qaramanı unvanı berildi.

Cenk bitti. Tınç ömür başlandı. Amethannıñ ögünde:

— Endi ne yapmalı? — degen sual peyda oldı. Lâkin tınç ömür tasavur etilgeni kibi tınç olmadı. Ardı-sıra Amethannıñ ögünde problem artından problem peyda oldı. İşi yürmedi. Cenk yıllarında efsanege çevirilgen insan kimsege kerek olmay qaldı.

Dost ağır künde belli ola, deyler. Aqiqaten de şay oldı. Cenkâver dostları — Sovetler Birliginiñ eki defa Qaramanları Vladimir Dmitriyeviç Lavrinenkov, Aleksey Alelühin, sabıq komandarm Timofey Timofeyeviç Hrükin, Aleksandr İvanoviç Pokrışkin, cenk yıllarında Amethan hızmet etken polknıñ aviamehanigi İnna Pasportnikovalarnıñ yardımı sayesinde büyük qıyınlıqlarnen Amethan samolötlarnı sınav institutına sınavcı-uçucı olaraq işke yerleşe. Yañı ömür başlana.

Bir qaç vaqıt sınav şartınen çalışkanını esapqa almağanda Amethan yañı işke resmiy olaraq 1948 senesi mayıs 17-de kirişe.

Böyleliknen dört ay devamında yolbaşçı teşkilâtlardan, sınav işine yollamalarını rica etip çapıp-çapqalavları müsbet çezile.

Sınav-tedqiqat institutında ilk olaraq o Anohinnen rastkelişe. Amethannıñ uçuv ustalığını teşkerüv oña avale etilgen edi. Anohin Amethannıñ ustalığına degerli qıymet kese. Şu vaqıtta mında çalışqan belli sınavcılar S. Maşkovskiy, N. Rıbko, A. Yakimov, M. Ratsenskaya ve digerleri de Amethannıñ bu yerge işke alınmasına qoltutalar. Şundan soñ aradan deyerlik yarım yıl keçkende Amethannı Tuşino aerodromına yollaylar. O anda belli planerci — S.N. Anohinniñ qadını Margarita Karlovnanen uçıp, avelenüv mektebini keçe.

Böyleliknen sınav işlerine kirişe. Başta planerlerni, soñra Yak-15, Yak-25, MiG-15, MiG-17, MiG-19, MiG-21 em de SM-1, LA-15 reaktiv ve qırıcı samolötlarnı yañı katapult sistemini, soñra ise agır samolötlarğa keçip Tu-4, Tu-16, İl-28 strategik bombardirovşçikni, Yak-28, AN-10a, NA-1 ve onlarnen diger samolötlarnı ilk olaraq o kökke alıp çıqa, sınay ve ömürge yollanma bere.

Eñ zemaneviy üçünci ve dörtünci nesil samolötlar sayılğan MiG-23, MiG-25, MiG-29, MiG-31, Su-24, Su-27, Su- 29 samolötlarını da Amethan sınavdan keçirip, ömürge yollanma bergen edi. Olar Amethannıñ facialı ölüminden soñ kütleviy çıqarılıp başlandılar. Onıñ reaktiv ve qanatlı snarâdlarnı nasıl sınaganı aqqında as-uçucılar bile ayretnen yaza ve ikâye ete ediler.

Meselâ, Amethannıñ böyle bir sınav uçuşını belli arbiy jurnalist A. Mistakidi 1972 senesi şöyle ikâye etken edi:

"Adette körülmegen bu samolötnıñ kabinasına başta Amethan oturdı. O idare etken bu samolötnıñ başqalarından bir farqı daa şunda edi ki, onıñ öz başına uçuşnı keçüvi, onı avaga alıp çıqqan taşıyıcı samolötnıñ suratına bağlı degil edi. Ondaki raketa dvigateli taşıyıcı samolötnıñ kögertesinden köçürile edi, bundan soñ ise Amethannıñ samoletı ondan ayırılması kerek ola edi.

Tayin olunğan yükseklikte Amethan dvigatelni koçgormek içün zarur olğan işlerni yaptı, lâkin motor işlep başlamazdan evel, taşıyıcı samolöttan ayırıluv mehanizmi işledi: samolöt-raketa baş aşagı avdarılıp ketti. Yerden seyir etip turğai adamlar şu oñmağır "asma qazandan" qara noqtanıñ ayırılmasını ve aq bulut şekilindeki paraşütnıñ açılmasını sabırsızlıqnen beklep turdılar. Uçucı yer tartuvınıñ qaviy pancalarından qurtulamaz, dep zan etilgen bir vaqıtta, Amethan dvigatelni köçürdi.

Uçucı olaraq özüni tutmağa bilüv onıñ daimiy yoldaşı edi, cebelerde aşlanğan cesürligi ve erligi ise onıñ harakteriniñ esasını teşkil ete edi.

Amethan tez uçucı samolötlarnı nasıl etip qondurğanını közetken adamlar ondan evel de, ondan soñ da böyle şey bir daa körmediler. Kök yüzüniñ samolöt kelgen tarafı ter-temiz, ufaq bir aq bulut bile yoq. Aradan bir-eki daqqa keçe. Mına, meteorit tezliginen yerge kelici noqta peyda ola ve ep buyuleşe. Zan etersiñ, tek manövra yapmağa degil, asla uçmağa bile iqtidarı olmağan bir şey kosmik yüksekliklerden yıldırım tezliginen yerge tüşmekte.

Bu tüşken şeyniñ samolöt olğanına insannıñ tasavurı inanmay edi. Zan etersiñ, başqa çare yoq, o mıtlaqa yerge kelip urulacaq. Lâkin tamam yerniñ ustüne keleyatqanda, başqa iç bir türlü uçucı apparat içün mümkün olmağan tezliknen beton meydanğa basıştırıp, samolötnıñ artında fuzelâj tübündeki lıjalarnıñ tütünli izini qaldıra edi. Bu qonuvnı seyir etkende insan mücize körgen kibi ola edi. Albu ise, bu, onıñ uçuşlarından yalıñız biri edi..."

Cenkten soñ 23 yıl devamında Amethan sınav aerodromında çalışıp, cemi 170-ten ziyade samolötnı sınavdan keçirdi. Olarnıñ ekserisi unikal konstruktsiyadaki uçaqlardır.

İnsannı kosmosqa uçurmaq ğayesi konkretleşken soñ yigirmi qadar uçucını seçip alğan ediler. Soñundan olarnıñ erkânı deñişip turdı ve, niayet, olardan 5-6 adam ayırıp alınıp, intensiv azırlıq başlandı. Eñ mürekkep trenajörlar, tsentrifugalar, barokameralarda, meşguliyetler keçüvnen bir sırada çekisizlik vaziyetinde uçuvğa da ayrıce diqqat etildi. İşte şu vaqıtta Amethan da ileride uçacaq kosmonavtlarnen meşguliyetler keçirip başladı. Yani samolötnen büyük yükseklikke köterilip, kosmonavtlar içün çekisizlik vaziyetini doğura edi. Böyleliknen Amethan Yuriy Gagarin, Andriyan Nikolayev, Pavel Popoviç, German Titov, Anatoliy Kartaşovlarnen birlikte yıllar boyu meşğuliyet keçip, kosmosqa yol açqan edi.

Soñki vaqıtta Amethanga dostları: "Ametka! Yaşıñ aman-aman ellige kelip otura, uçmaq ağırlıq etmeymi, raatlanmaysıñmı?" — dey ekenler. Kimerde Amethannıñ özüne de böyle fikirler keleturğan. Amma bütün añlı ömüri uçuvnen bağlı adam içün uçuvdan vazgeçmek gayet agır edi.

1970 senesi oktâbr 23-te Amethannıñ 50 yıllığı büyük tantananen qayd etildi. Yubilârğa semetdeşleri — qırımtatarlar da pek original bahşış azırlap ediye ettiler.

Onıñ yubiley tantanasında memleketniñ belli aviakonstruktorları — Tupolevniñ konstruktorlıq bürosı kollektivi adından — SSSRde nam qazanğan sınavcı-uçucı İvan Moiseyeviç Suhomlin ve birinci klasslı sınavcı-uçucı Eduard Vaganoviç Elân, İlüşinniñ konstruktorlıq bürosı kollektivinden — SSSRde nam qazanğan sınavcı-uçucı Yakov İliç Bernikov, Yakovlevniñ konstruktorlıq bürosınıñ kollektivi adından Baş konstruktor Yakovlevniñ muavini — Kerim Bekiroviç Bekirbayev, Mikoyannıñ konstruktorlıq bürosı kollektivinden SSSRde nam qazanğan sınavcı-uçucı, aviatsiya general-mayorı Grigoriy Aleksandroviç Sedov, Suhoynıñ konstruktorlıq bürosından — SSSRde nam qazanğan sınavcı-uçucı, SoEyetler Birliginiñ Qaramanı Vladimir Sergeyeviç İlüşin, akademik SP. Korolövnıñ firmasından SSSRde nam qazanğan sınavcı-uçucı, Sovetler Birliginiñ Qaramanı Sergey Nikolayeviç Anohin, Amethannıñ cenkâver dostları Aleksey Râzanov, Pavel Golovaçöv, beraber sınav uçuvlarını ötkergen arqadaşları V. Vasin, A. Bogorodskiy, V. Podhalüzin ve digerleri çıqışta bulunıp, efsaneviy asnı can-yürekten hayırlaylar.

Bu tantana Amethannıñ ömürinde unutılmaycaq eyecanlı kün oldı. Albu ise taqdir şu bahıtlı daqiqalardan soñ oña olğanı-olacağı üç ay yedi kün ömür qaldırğan eken.

Bayram keçe. Kene adiy iş künleri başlana. 1971 senesi fevral 1 künü Amethan nevbetteki sınav uçuvına kete. Şu künü o, astına eksperimental dvigatel asılğan Tu—16LL — uçucı laboratoriyanı sınavdan keçirmek kerek edi.

Sergey Anohinniñ şu yerde çalışqan oğlu — Sergeyniñ soñundan ikâye etkenine köre olar uçuv aldından Amethannen rastkelişip körüşken, özara subetleşkenler.

Bir vaqıt menim keyfim bugünki kibi yaramay olmagan edi. Ne içün olğanını özüm de bilmeyim, — dep şikâyetlengen o künü Amethan.

—        Uçuvnı toqtatıñız, bu sizniñ qoluñızda, ya olmasam kimnendir deñişiñiz, — degen Sergey.

—        İş çıqarmaq istemeyim, — degen Amethan.

Böyleliknen ekipaj azaları samolötnı qabul etip, iş yerlerine oturalar ve kökke köterile, soñ belli olğanına köre, olar ebediylikke uçıp keteler...

Amethannıñ facialı elâk oluvı er kesni sarsıttı. Bu şeyge kimseniñ inanacağı kelmey edi. Çünki Amethan samolötnı qurtarmağa, esen-aman yerge qondurmağa bir fayız imkân olsa bile ondan faydalanmağa bilgen uçucı edi. Demek iç bir türlü şans olmadı. Kökte parça-kesek olğan samolötnıñ qaldıqları bir qaç kilometr etrafqa dağılıp ketken. Bundan bir qaç yıl evelsi Amethan Sultan aqqında pek yahşı vesiqalı povest yazğan ve felâketniñ tedqiqatlarınen şahsen alâqadar olğan Yevgeniy Bessçötnoye bu müdhiş manzaranı dokumental vesiqalar esasında şöyle tasvirley:

"Qazadan soñ araştırıcılarnıñ köz ögünde pek fena bir manzara peyda oldı. Amethan komandir kreslosında otura ve o özüni qurtarmaq içün bir türlü areket bile etmegen. Yerge uruluvınıñ küçünden onıñ başındaki şlemofon atılıp çıqqan ve ögge sürülgen, şturvalnıñ "boynuzı" uçucınıñ qursağına kirip ketken. Şu oğursız künü kiygen yap-yañı kurtkası omuzında bir qaç yerinden patlağan, sanki dersiñ birev onı ustranen bir qaç yerinden kesken. Ög oturğıçta oturğan ekinci uçucı Benediktovnı arça tereginiñ pıtağı yengilden sıqqan. Mihaylovskiyni qaburğasınıñaşağı qısımındanekigebolgen. Şu uçuşqa öz ricasınen ketken Löha Vorobey büs-bütün edi, tekânğan..."

Amethan Sultan 1971 senesi fevral 8-de Moskvadaki Novodeviçye qabristanında defn etildi. İşte şay.

Halqımıznıñ ğururı, iftiharı, Milliy areketimizge qoltutqan ve elinden kelgeni qadar yardım etken Amethannıñ qısqaca ömüri böyle.

O, cenk yıllarında nasıl qaramanlıqlar köstergen olsa, tınç ömür yıllarında da öyle qaramanlıqlar kösterdi. Bunıñ içün ordenlernen, Devlet mukâfatınen taqdirlendi SSSRde nam qazanğan sınavcı-uçucı unvanına lâyıq tanıldı.

Qırımtatar halqı bar eken, Amethan, onıñ adı, yapqan qaramanlıqları unutılmaz. Bugün Alupkada onıñ eykeli, Aqmescitte onıñ adına meydan, yañı qurulgan mikrorayonlarda Amethan adına soqaqlar, Alupkada onıñ müzeyi, Moskva civarındaki Jukovskiy şeerçiginde onıñ adını taşıgan soqaq, Aqmescitte onıñ adına aeroklub bar, Biñlernen balalarımız ğururnen Amethan adını taşıylar.

Şairlerimiz, bestekârlarımız Amethanğa bağışlap yırlar, şiirler, destanlar, povestler yazdılar, yazalar ve ileride de yazarlar. Çünki qaramanlar ölmeyler.

Merhum şairimiz Reşid Murad bundan aman-aman 50 yıl evelsi qaramanımızğa şöyle satırlar bagışlağan edi:

 

Ana Vatan çelik quşqa mindirdi,

Qattı cenkler berdi saña ölmez şan.

Er bir oqıñ cavğa deşet — kin edi,

Bizler içün göñül edi, Amethan!

 

Talağanda halqnı qaşqır azğını

Dostlarıñnen bulutlarga çıqtıñ sen.

"Heynkeller", "Messerlerniñ" quzgunı

Yaşınıñnı çıqarırmı esinden!

 

Aydutlarnı polklar tutqanda topqa

Ekipajnen yükseldiñ sen bulutqa...

Quçaq kerip qarşıladı Alupka

Zafer tañı kelip kirgende gortqa...

 

Pilot körsem sen tüşesiñ hatrıma

Barışıq halq yaş şaini, qaraman!

Lirikamnıñ vatanperver satrına

Eki yıldız taqıp kirdiñ, Amethan!

 

Halq bahtını cenk ateşi almasın,

 Balaçıqlar külüşsin meydançada.

Qart anaylar, qızlar yolda qalmasın,

"Kör oğlunı" seyir eteyik sanada...

 

Şereflep biz seni östürgen yurtnı

Halqımıznen yırlaycaqmız er zaman, —

 Semalarga alıp çıq sen o yırnı

Bir reaktiv samolötday, Amethan!

 

Amethan Sultannı zamandaşları şöyle hatırlaylar

 

Fransua de Joffr — "Normandiya—Neman" sovet-fransız aviapolkınıñ uçucısı:

—        Men dostum, mayor Amethan Sultan aqqında toqtalmaq isteyim. O, meşur tarannı birinci qullanğan uçucılardan biridir. Siz taran ne olğanını bilesiñizmi? Bu, rus uçucısınıñ  eñ yüksek fedakârlığıdır, o qurşunı bitken soñ  özüniñ maşinasını duşman samolötınıñ üstüne taşlay ve onı öz maşinasınen barıp ura.

E.V. Yelân — Sovetler Birliginiñ Qaramanı, SSSRde nam qazanğan sınavcı-uçucı, sesten tez uçqan birinci Tu—144 yolcular taşuv samolötınıñ komandiri:

—        Amethan öyle bir uçucı edi ki, nasıl bir işke tutunmasın, onıñ elinden er şey iyele edi. Böyle ekinci bir sınavcı-uçucını men de bilmeyim, başqaları da bilmeyler.

S.N. Anohin — Sovetler Birliginiñ Qaramanı, SSSRde nam qazanğan sınavcı-uçucı:

—        Özümniñ bütün uçucılıq ömürimde man bu derecede cümert istidatqa malik olğan başqa bir uçucını körmedim. Amethan yañı maşinalarnıñ iç birinden qorqmay edi.

A.V. Vorojeykin — Sovetler Birliginiñ eki defa Qaramanı, aviatsiya general-mayorı:

—        Nemseler: "Ahtung! Ahtung! Ayeada Amethan Sultan!" degen tenbiyeni eşitkende, şaşmalap başlay ve çaresini tapıp, onıñnen rastkelişmemege tırışa ediler.

Amethan Sultan aqqında çoq yazıldı ve daa çoq yazılacaqtır, çünki onıñ parlaq ayatı, misli körülmegen qaramanlıqları, onıñ efsaneviy adı tillerde dvstan oldı.

V.D. Lavrinenkov — Sovetler Birliginiñ eki defa Qaramanı, aviatsiya general-polkovnigi, Amethan Sultan hızmet etken 9-ncı gvardiyalı aviapolknıñ komandiri:

—        Amethan qarardan ziyade cesür ve insaniyetli yigit. O, şahsen menim özümni çoq kereler ava cenkinde ölümden qurtardı. O, Stalingrad cebesinde adsız-esapsız uruşlarda iştirak etti yeye er seferinde yeñip çıqtı.

P. Golovaçöv — Sovetler Birliginiñ eki defa Qaramanı, aviatsiya general-mayorı, Amethannıñ cenk arqadaşı:

—        Amethan uruşta iç vir şeyden qorqmay, qararsız cesür yeye batır edi. Aynı zamanda Amethan ayınıq aqıllı, esapkâr bir uruşçı edi, uruşnı öz faydasına neticeleycek eñ doğru qararnı bir ande tapmağa bilgen bir adam edi.

Yu.A. Garnayev — Sovetler Birliginiñ Qaramanı, SSSRde nam qazanğan sınavcı-uçucı:

—        Amethanğa tecribe olaraq katapult kürsüsini sınamaq vazifesi berildi. Atuv mehanizminiñ tsilindri sınayecı paraşütçini köterip atayatqanda patladı, yaqarlık bakını teşti. Benzini kabina içine aqtı, Yanğın çıqıp samolöt patlaybile. Oyle ise de Amethan tatlı canından ayrılacağına baqmay, samolötnı yerge esen-aman qondurdı, arqadaşı ve samolötını telef olmaqtan qurtardı.

G.M. Şiyanov — Sovetler Birliginiñ Qaramanı, SSSRde nam qazanğan sınavcı-uçucı:

—        Amethannıñ tercimeiyalı tekrarlanmaz bir şeydir. Böyle inceliklerni teñeştirüv sayesinde añlamaq mümkün, deyler. Lâkin Amethannı iç kimsenen teñeştirmek mümkün degil. Onda er şey: iş üslübi de, işke tutunuvı da özüne köre edi.

Amet Mefayev — qırımtatar şairi:

Amethan,

Vatandaşım, ğururım.

Evalla, sınmaz qanatlarıña!

Al, saña bahşış bu yırım, —

Saña ve safdaşlarıña!

 

                     Ablâziz Veliyev. Qaramanlar ölmeyler. – Simferopol: Qırım devlet oquv-pedagogika neşriyatı, 2005. – s.6-20