Cengiz Dağcı

CINGIZ DAĞCI

Cınğız Dağcı 1920 senesi mart 9-da Gurçufta doğa. Soñra Qızıltaşta yaşaylar. 1931 senesi o Qızıltaşta başlanğıç mektepni bitire. Aynı şu yılı kimdir tarafından çaqılıp, halq duşmanı dep qapatılğan babası Emirüsein Dagcı apsten boşağan soñ bir daa Qızıltaşqa qaytmayıp Aqmescitte yerleşe ve 1932 senesi Cınğıznı yanına ala. Aqmescitte o, namlı 13-yuncn nümüneviy orta tatar mektebini bitire. 1937 senesi o Qırım pedagogika institutınıñ tarih  fakultetine kire. 1940 senesi onı Orduga alalar. Soñra cenk, esirlik, yat yerlerde ayat keçirüv, 1946 senesi Londonğa barıp yerleşti, Qırımda olğanı-olacağı 21 yıl yaşadı. Ömrüniñ altı yılını o cenkte ve kontslagerlerde keçirdi ve 54 yıldan berli Londonda yaşay.

Cınğız Dağcı edebiyatqa şair olaraq kire. Onıñ "Qış", "Qatanay ve eçkisi" serlevalı ilki şiirleri 1936 senesi o daa mektepte oquğanda basılalar. Yani yaratıcılığınıñ ilki devrinde o ana tilinde — qırımtatarca yaza edi. Cenkten soñ Londonda şimdi endi dünyaca tanılgan nesir eserlerini türk tilinde yazıp başladı ve öyle de devam etmekte.

Cınğız Dağcı yazıcı olaraq başlıcasına Türkiyede tanıldı ve soñki yıllarda Yunus Qandımnıñ tercimesinde onıñ eserlerinen bizim oquyıcılarımız da tanış olmaqtalar. O, 22 kitapnıñ müellifidir. Angliyada o qadar yaşasa da, yerli ingliz mevzusında yekâne bir eser yazdı, qalgan bütün eserleri öz Vatanı – Qırım ve qırımtatarlar aqqında, öz yurtuna sevgi ve asretlik aqqında, cenk ve yat illerde, ğurbetlikte yaşayış aqqındadır.

Yazıcınıñ icadında mühim yer tutqan eserlerinden biri onıñ beş kitaptan ibaret hatırlav-kündelikler şeklindeki "Yalsılar" (yani aks oluv, ifade etilüv) adlı romanıdır. Bu eser 1985—1992 seneleri yazılğan olsa da, aman-aman bir asırlıq devirniñ vaqialarını qaplap ala. Bu qıymeti yoq tarihiy bir vesiqadır ki, onda em yazıcınıñ şahsiy ayatınen bağlı vaqialar, em içtimaiy adiseler, em ayrı tarihiy erbaplarnıñ portretleri, em medeniyet ve diger mevzular yer alalar. Yazıcınıñ "Yansılar"ını devam etken diger bir kitabı onıñ soñki yazğan "Hatıralarda Cınğız Dağcı. Yazıcınıñ öz qaleminen" adlı eseridir. Cınğız Dağcınıñ kitaplarında onıñ çeşit memleketler ve halqlarnıñ medeniyetlerine olğan merağı ayrıca körüne. Onın kitaplarında Qırımda cenkten evelki edebiy ceryan aqqında fikirler, o devirniñ yazıcıları Eşref Şemi-zade, Ziyadin Cavtobeli, Şamil Alâdin aqqında yazılar mevcuttir.

 "Cıngız Dağdcınıñ çetten, "uzaqtan turıp nazar etkeni" onıñ bediiy şaatlığınıñ qymetini ayrıca kötere: onıñ Qırımnen zaten bağı yoq, o özüniñ hatıralar aleminde yaşay, — dep yaza prof. Adile Emirova. — Böyle pozitsiya yazıcığa özüniñ dikqatını insan ve cemiyet, yahşı ve yaman (yani hayır  ve şer), ayat ve ölüm kibi ayatiy problemalarnıñ  asılına, maiyetine doğrultmağa imkân bere. Cınğız Dağcınıñ yaratıcılığı — bılanmağan saf bir küzgüdir ki, onda Qırmnıñ XX asırdaki ayatı aks olunğan. İşte  bu noqtaiy nazardan yazıcınıñ faaliyetine umumqırım medeniyeti  mücizesi olaraq qıymet kesilmeli".

Cınğız Dağcınıñ eserleri türk tilinden ana tiline çevrilip 1992 senesi basılıp başladılar ve onıñ icadınen esasen yazıcı Yunus Qandım ve Adile Emirova meşğuller. Yazıcınıñ yarıtıclığını öz tuvğan halqınıñ variyetine çevirüvde Yunus Qandım büyük israrlıq köstermekte. Bu keçken devirde "Yıldız" jurnalında Yunus Qandımnıñ tercimesinde onıñ "Olarda insan edi"(1992,1993,1994 seneleri sanlarında), "Yurtunı ğayıp etken adam" (1995, 1996, 1997 seneleri sanlarında), "Qorqunç yıllar" (1997 senesi sanlarında) kibi romanları ve "Hatıralarda Cınğız Dağcı" adlı soñki eseri (1998, 1999 seneleri sanlarında) basıldılar. "Yañı dünya" gazetasında ise "Anama mektüpler" (1996 senesi noyabr 1,8,15,22,29) ve "Yansılar" romanından parçalar (1998 senesi yanvar 31) basıldı. Yazıcınıñ "Yansılar" romanlarından parçalar Adile Emirovanıñ tercimesinde rusça "Golos Krıma" gazetasında basıldılar: (1994 senesi mart 8,12,26; 1995 senesi mart 10; 1998 senesi mart 6, aprel 10).

Yunus Qandım aytqanı kibi, Cınğız Dağcınıñ aman-aman bütün eserleri Qırım aqqında, özüniñ milliy şuurı, milliy özgünligini ğayrıdan canlandırmağa, milliy devletçiligini qaytadan tiklemege belsengen, ayat-memat küreşine kirgen cesür qırımtagar halqı aqqındadır. Bu eserler qocaman, üç başlı yılanğa beñzegen kommunist sistemasına qarşı atılğan acuvsız oqlardır, ve aynı zamanda asırlarnıñ karanlıqları içine siñip ketmemek içün can-talaşqan milletniñ yürek feryadı ve imdatıdır.

Cınğız Dağcınıñ eserlerini oqur ekensiñ, ğalebe ve mağlübiyetniñ, közyaş ve tebessümniñ, sevgi ve nefretniñ, an ve edebiyetniñ, ayat ve ecelniñ, tiz ve yürekniñ angi renkte ölganını añlap başlaysıñ: olarnıñ episi — Qırım renkindeler. Zaten, bu eserler qırımtatar ve umumtürk edebiyatınıñ hazinesinde daima parıldap turacaq özgün mücevherlerdir. Olar oquyıcını kendilerine magnit kibi tartalar ve daima tartıp turacaqlar.

2000 senesi çeşit tedbirler ile Cınğız Dağcınıñ 80 yıllıgı qayd etildi. Bu munasebetnen Yunus Qandım onıñ "Hatıralarda Cınğız Dağcı" adlı kitabını azırlap neşirden çıqardı. Bu, yazıcınıñ Vatanında çıqqan birinci kitapçığıdır. Yuqarıdaki fikirlerni devam eter eken, Yunus Qandım şöyle dey: "Yüce Tañrımızğa hamd olsun ki, Cınğız Dağcınıñ eserleri tuvğan ana yurtuna, candan aziz Qırımına uzaq seferlerden qaytqan insanlar kibi, birer-birer qaytıp başladılar. Böyleliknen, yalıñız Cınğız Dağcınıñ ayatı ve icadında degil, bütün qırımtatar zdebiyatında yañı bir saife —Cınğız Dağcınıñ Vatanğa qaytuv saifesi açıla".

Cınğız Dağcı türk tilinde yaza ve onıñ aman-aman bütün eserleri İstanbulda türk tilinde basılıp çıqtılar. Bular aşağıdakiler: romanlar — "Qorqunç yıllar" (1956), "Yurtunı ğayıp etken adam" (1957), "Olar da insan edi" (1958), "Olüm ve qorqu künleri" (! 962), "O topraqlar bizim edi" (1966), "Qaytuv" (1968), "Genç Temuçin" (1969), "Üşügen soqaq" (!972), "Anama mektüpler" (1988), "Menim kibi biri" (1988), "Yoldaşlar" (1991), "Biz beraber keçtik bu yolnı" (1996), "Bay Markus Burtonnıñ köpegi" (1998); hatıralar — "Yansılar-1" (1988), "Yansılar-2" (1990), "Yansılar-3" (1991),"Yansılar-4"(1993); ikâye ve mektüpler — "Halüqnıñ defterinden ve Londra mektüpleri" (1996).

Bunıñnen birge Cınğız Dağcınıñ eserleri, onıñ yaratıcılığı aqqında Türkiyede onlarnen maqaleler yazılıp bastırıldı. Bütün bular köstereler ki, Cınğız Dağcı özü qırımlı olsa da, asılında türk yazıcısı zan etilmekte ve o özü de bunı tasdiqlay. Yunus Qandımnıñ maqalesinde şöyle satırlar bar: "...zaten Cınğız Dağcı kitaplarınıñ naşirlerinden biri Yaşar Nabi Nairge yazğan mektübinde bunı şahsen tasdiqlay ve iç bir türlü şübelerge qaldırmağan tarzda şöyle yazğan edi: "Elhamdulillâh, türkim, musulmanım ve bu yazğan şeylerimniñ episi aqiqat olğanına  yemin etem".

Daa doğrusı ise Cınğız Dağcı türk tilinde yazğan qırımtatar yazıcısıdır. Er alda onıñ eserleri, onıñ zengin yaratıcılığı tercimede olsa da, qırımtatar edebiyatında özüne degerli yer alacaqtır.

Riza Fazıl, Safter Nagayev. Qırımtatar edebiyatınıñ tarihı. – Simferopol, 2001. – S.597-599.