Degerli Vatan hadimi A. Mediyevniñ arhivine dair bazı malümatlar

Degerli Vatan hadimi

A. Mediyevniñ arhivine dair bazı malümatlar

             Abdureşit Mediyev 1880 senesi dünyağa kele. Pek erte babasından öksüz qala. Ali Bodaninskiyniñ yardımınen oqumağa kire.  Ocalar seminariyasını bitirgen soñ Qarsuvbazarda ocalıq yapa.

            1905 senesi A. Mediyev revolütsionerler ile bağlı içün yaqalana. 1906 senesi hayriye cemiyetini meydanğa ketire, yañı usul mekteplerini teşkil etüvde iştirak ete. Onıñ teşebbüsinen orta ruşdiye mektebi, qırımtatar kitaphanesi açıla, istidatlı yaşlarnı Türkiyege oqumağa yollamağa yardım ete.

            1907 senesi Abdureşit Mediyev qırımtatar arasında ilk olaraq, Qarasuvbazar şeer golovası saylana. Şu yılı da II Devlet Dumasına delegat saylana. Onıñ meclisinde köylülerniñ menfaatını qorçalap aytqan nutqı tarihqa kire.

            Abdureşit Mediyev jurnalist matbaacı olaraq da bellidir. 1907-1908 seneleri Qarasuvbazarda "Vatan hadimi" gazetasını çıkara.

            1912 senesi mayıs 16 künü Abdureşit Mediyev 32 yaşında vefat ete.

            2000 senesi noyabr 13-te İ. Gasprinskiy adına kitaphane Abduraşit Mediyevniñ 120 yıllığına bağışlanğan matbuat konferentsiyasını ötkerdi. Mında bizim diqqatımıznı ziyade celp etken A. Mediyevniñ arhiv materiallarından tertip etilgen sergi oldı.  Onı Qırım ülkeşınaslıq müzeyi müzeyşınaslıq bölüginiñ müdiri Vadim Konstantinoviç GARAGULÂ taqdim etti. Biz bu arhivniñ tarihı, münderice ve qıymeti aqqında oña belli olğan malümatlarnen paylaşmaqnı rici etik.

– Menim qartbabam, Födor Andreyeviç Doroşenko, oca olaraq İsmail Gaspralı ve Abduraşit Mediyevnen bir qaç kereler körüşkeni aqqında hatırlavlar alâ daa unutılmay. Amma özüm bu adam aqqında keç bildim. Lenin eserleriniñ cıyıntığında (3-nci neşir) "Agrarnaya programma sotsial-demokratii pervoy russköy revolütsii" adlı maqalesinde o, "qırımtatarlarnıñ vekili, Tavriya güberniyasınıñ deputatı Mediyev"niñ coşqun nutqını qayd ete. Kene de bu cıyıntıqnıñ 5-nci neşirinde Mediyev aqqındaki malümatlarda onıñ milleti ğayıp olğan "Vetan hadimi"niñ muarriri, degen, hatağa yol berilgen. Men bu hatalarnı tüzetip, neşriyatqa mektüp yazdım. Oña cevap olaraq, meni terbiyeviy subetke davet ettiler.

            Arhivniñ taqdiri detektivni añdıra. Qırımtatarlarnı sürgün etkenlerinden soñ, kitaphane ve müzeylerniñ taqdiri de faciağa çevirildi. Kitaplar da yoq etildi. Amma cesür insanlar, öz ayatlarını büyük havf astına qoyıp, bazı bir şeylerni gizli yerge saqladılar. Bu – müzeyniñ hadimleri V.P. Babençikov ve T.Ya. Köbets. Mediyevniñ arhivi gizli yerde 1944 senesinden 1973 senesinece yattı. Müzeyde gizli yer olğanı aqqında maña Babençikovnıñ özü ayttı. 1961 senesi müzeyde diplom İşim üzerinde çalışqanda anda gizli yer olğanına özüm de emin oldım.  1973 senesi Lenin men añğan 16-ncı tomı peyda olğan soñ, Mediyevniñ arhivinden bazı malümatlar taqdim etmek mümkün olur, dep ümüt ettim.  Yazıq ki, er şey yasaq etildi, amma Mediyevniñ arhivi olğanı belli oldı. Tek 1980 senesi fondlarnı işlep çıqmaq içün ruhset berildi. Leninniñ 110 yıllığına müzey konkret işlernen cevaplanmaq kerek edi. Mediyevniñ arhivinde 161 vesiqa toplanğan. Arhivni işlep çıquvda maña V. Nazarâk ve Sergey Aleksandroviç Drujinin yardım ettiler. 76 vesiqanıñ yılı, künü belli, 25 vesiqanıñ vaqıtı qayd etilmegen, qalğanlarınıñ vaqıtını meselâ. 1903-1905 ya da 1907-1912, dep belgidemek mümkün oldı. 35 vesiqa qırımtatar tilinde arap elifbesinen yazılğan. Arhivnen çalışmağa izin bermeseler de, eñ müim iş yapıldı – vesiqalarnıñ üstüne devlet nomerleri yazılıp cedvelge alındılar. Endi olarnı ğayıp etmekniñ çaresi yoq. Şimdi arhivnen çalışmağa imkân bar, amma çoq yazıq ki, bu künge qadar bir adam bile muracaat etmedi. Arhiv üzerindeki işler monografiyalarğa çevirilgenini ister edim. Şübesiz ki,  Mediyevniñ arhivi üzerinde namzetlik degil de, doktorlıq dissertatsiyası qorçalamaq imkânı bar. Er bir satırnıñ artında nasıldır şahıslar, vaqialar turalar. Qısqası, tedqiqatçılar içün iş çoq. Meselâ, Mediyevniñ doğğan yeri bile belli degil. Bazıları Or (Armânsk) dep yazalar, Armânsk – Ermeni maale olğan. Or Qapı olsa – Krasnoperekop ola. Bazı birevleri ise Orma, dep yazalar. Amma Orma köyü yoq ve olmağan. Siyasiy yönelişi boyunca kim olğan?   Bilmeyim. "Narodnik" dep yazalar. Amma arhivde böyle malümat yoq, sotsialist-inqilâpçılarnıñ veraqası bar. Onı arap urufatından tercime etmek, işlemek kerek, belki o vaqıtta, bu meselede bir şeyler belli olur. Özüme de tek "Lenin öz maqalesinde nasıl qırımtatar aqqında yaza? Adlı maqale derc ettirmek qısmet oldı. Arhivden faydalanıp, Mediyevniñ ömüri ve faaliyeti aqqında materiallar çıqqanını körmek ister edim. O bu hatırğa lâyıq insan. Men bellesem, Lenin adiy insan degil edi, o khadar deputatlar arasında Mediyevni seçip alğan, demek onıñ degerligini sezgen. Abdureşit Mediyev özüniñ qısqa oyumrinen cian tarihında büyük iz qaldırğan insandır, – dey Vadim Konstintinoviç bizim suallerimizge cevap berip.

            Biz Vadim Konstintinoviçke onıñ ikâyesi ve eñ evelâ bizim tarihiy ve medeniy degerliklerimizge nisbeten samimiy munasebeti içün minnetdarlığımıznı bildiremiz.

            Özlerini tarihçı sayğan semetdeşlerimiz, arhiv materiallarına esaslanıp, tarihımıznıñ Abdureşit Mediyevnen bağlı saifelerini de açarlar,  degen ümüttemiz.

            20000 senesi noyabr 29-da Qarasuvbazar şeerinde A. Mediyevniñ 120 yıllığına bağışlanğan ilmiy-ameliy konferentsiya olacaq. Onda qırımlı alimler, yazıcılar, jurnalistler, ülkeşınaslar maruzalar ile çıqışlar yapacaqlar.

                                                                                                 M. Mecitova //Yañı dünya. – 2000. – noyabr 18.