Halqına sadıq erbap Abdureşid Mediyevniñ vefat etkenine 85 yıl toluvı munasebetinen

Halqına sadıq erbap
Abdureşid Mediyevniñ vefat etkenine 85 yıl toluvı munasebetinen

    Abdureşid Mediyev halqımıznıñ şanlı tarihında bir çoq qaramanlıqları silinmez iz qaldırdı. O, 1880 senesi Or uyezdinde fuqare köylü qorantasında doğdı. Başlanğıç bilgini köyde ana tilinde aldı. Soñra çar Rusiyesi tarafından Simferopolde qırımtatarlar arasında rus medeniyetini darqatmaq içün mahsus açılğan "Tatarskaya üçitelskaya şkola" adlı mektepni birinciler sırasında bitirdi. 1902 senesi Qarasuvbazar şeerindeki milliy mektepke rus tili ve edebiyatı ocası olaraq yollanıla. O faqat ders bermeknen qanaatlenmey, keniş sürette içtimaiy işler alıp bara. O yerde, mektepten tış gençler arasında medeniy teraqqiyet ve yüksek dereceli bilgige istek qozğay.
    Allanıñ emrile A. Mediyev büyük alimimiz Çoban-zadeniñ gençliginde ilk ocalarından biri ola. Genç Çaban-zadeniñ bilgige olğan büyük istegi ve qabiliyetini köre ve onı "Cemaatı hayriye" esabına İstanbulğa aliy malümat ocaqlarından birine oqumağa yollay.
    A. Mediyevniñ rus tilinde yazılğan bir çoq maqaleleri o devirde S.-Peterburg, Moskva, Örenburg kibi siyasiy vaqialar qaynağına çevirilgen şeerlerde neşir etilgen körümli gazetlerde basıla edi. A. Mediyev o devirde demokrtaik deñişmeler talap etken, işçige tolusınen emek aqkı ve yaşayış içün imkân, kibi devirniñ talaplarını ortağa sürgün maqaleler yaza. 1905-1907 seneleri arasında körümli bir siyasiy erbap olaraq tanılmağa başlay. 1906 senesi Qarasuvbazar şeer dumasına vekil ve şeer yolbaşçısı muavini vazifesine saylandı. 1906 senesi 13-mayıs künü özü teşkil etken "Vetan hadimi" gazetiniñ birinci sanını basıp çıqardı. O zamanda Mediyev Rusiyede 1905 senesi İnqilâbından soñ keniş cayrağan "sıñırlı demokratiya" aqıntısına meyil berse de, añında kendi milleti içün bir imdat yolu aramaq ve tapmaq niyetinde edi. Mediyev öz milletiniñ taliyini yengilleştirmekni, onıñ seadeti oğrunda küreşmekni özü içün muqaddes borc esaplay edi. Zaten "Vetan hadimi"niñ çıqarılması da, esasen bu maqsadnen yapılğan bir ıntılış edi. Lâkin Rusiye kibi bir despotik, zadikânlar ve olarnıñ tayançı olğan arbiy azmanlar yaşağan bir memlekette "Vetan hadimi" kibi bir milliy gazetniñ yaşaması hayalğa bile sığmaycaq bir şey edi.
    A. Mediyev öz milletini can-yürekten sevgen, onıñ ağır taqdirine, müstemleke esaretteki vaziyetine yanıp-küygen, imdat arağan milletperver olmaqnen birge çeşit milletli cemaat aldında da yüksek ürmet saib iola bildi.
    1907 senesi A. Mediyev nevbette seçimler vaqtında Qarasuvbazar şeeriniñ (golovası) başı olaraq saylandı. Bu köstere ki, A. Mediyev mearetli bir cemaatçı ve istidatı siyasetçi-demokrat insan edi.
    "Vetan hadimi" özüniñ qısqa ömüri içinde bir çoq tazıyıqlarğa oğratıldı. Onı qapattılar, büyük cöremeler töletti ve ahırı toqtatılmasına nail oldılar. Gazetniñ mesül muarriri ve neşir saibi siyasiy quvğunlıqqa oğratıla ve apske de alına.
    1907 senesi A. Mediyev Devlet Dumasına delegat olaraq saylandı. O Devlet Dumasında Musulman fraktsiyasınıñ azası, soñra kâtibi olaraq saylandı. O artıq bir Qırım köleminde degilde, Bütünrusiye musulmanları arasında belli, insanperver, mazlum halqlarnıñ aqlarını qorçalayıcı bir insan olaraq bilindi. Lâkin Mediyevniñ içtimayi ayatta çar Rusiyesi zabitleri ayağı astında ezilgen qandaşları içün yapqan büyük hızmeti ve oña ürmet, sayğınıñ kün-künden artması, yükselmesi Rusiye devlet unsurlarını hoş qaldırmay edi. Bir qırımtatarnıñ bu qadar yükselgenini istemegen çar ükümeti de oña qarşı nefretini kettikçe arttıra. İşte, "Vetan hadimi"niñ qapatılması da bu sebepten edi.
    A. Mediyev keskin aqıl saibi olmaqle birge qaviy iradeli, niyetinden dönmez bir insan edi. Onıñ, 1907 senesi 22-aprel künü Rusiye Devlet Dumasınıñ 24-nci oturışuvında söylegen nutqı bütün memleketke yañğıradı. Atta, daima halq taqdiri içün "qayğırğan" bolşevikler de Mediyevniñ cesaretine taaciplendiler. A. Mediyev bu çıqışında Rusiyede yaşağan türkiy halqlarnıñ topraqlarını tutıp alğan, milletlerni açlıq, horluq, muacirlikke oğratqan akimiyetiniñ unsurlarını lânetler oqudı. Olarnı mashara etti. Bu yağmacılarnıñ kelecegi fena olacağını añlattı. O doğrudan-doğru: "Halqlarğa tutıp alınğan topraqlarını ve serbestligini qaytarıñ!" – dedi.
    A. Mediyevniñ daa bir büyük hızmeti şunda ki, o oca olaraq, bütün ömrü boyu yañı usul mektepleriniñ tarafdarı olaraq, er ceetten bu işke qoltuttı. O şeer başı olğanda ve ondan soñki devirde de, Qarasuvbazar şeerini abadandaştırmaq meselesine büyük emiyet berdi. Şeerde elektrik stantsiyası yaptırdı, maalle aralıqlarını, şeer soqaqlarını yarıqlattı. Çeşmeler ve kervansaray yaptırdı. Orta caminiñ tamirine para toplap berdi.
    A. Mediyev demokratik fikirli yazıcı ve şairlerni, istidatlı qalem ehli yaşlıqnı halq hazmetine celp ete ve qolundan kelgen yardımnı bermege tırışa edi. Bu sırada körümli demokrat şairimiz Şamil Toqtarğazınıñ "Nalei Qırım" kitabınıñ basılmasına büyük yardım kösterdi.
    Ağır verem hastalığına oğrağan Mediyev 1913 senesi, mayıs 11-de vefat etti. Bütün Qarasuvbazar cemaatı ve Qırımnıñ çeşit ülkelerinden kelgen çoq sayılı dostları, çin sayğı beslegen semetdeşleri qayğı ve duvalar astında onı Sarı-Suv köpüri başındaki qabristanda defn ettiler.
    NKVD idarecileri 1933 senesi Mediyevniñ ailesi yaşağan evni tintip, bu büyük insannıñ ilmiy ve siyasiy faaliyetinden qalğan yazılı mirasını banditlerce alıp kettiler. Bu aqta iftiracı Boçakovnıñ 1932 senesi basılğan "Milliy firka" adlı uydurmaları kitabındaki Mediyev aqqında "milliy burjuaziya vekili" degen asılsız yarlıqnı esapqa almasaq, ölüminden 20 yıl soñ oñı qabaatlamaq içün iç bir türlü esas yoq edi.
    Abduraşit Mediyevniñ rus şovinistleri ve sionist-bolşevikleri aldında eñ büyük "qabaatı" bu insannıñ kendi milletine, rusiye imperializmi astında ezilip kelgen digger türk-musulman halqlarına olğan sevgi ve merhameti, olarnıñ aqları içün cesaretli küreşidir.
    Mediyev büyük bir siyasetçi, içtimay ve iqtisadiy tedqiqatçı edi. Onıñ "Za Kaspiyskiy Kray" adlı gazetalarda basılğan bir çoq maqaleleri müellifniñ, Çar Rusiyesi müstemlekecileriniñ Orta Asiya ve Kazahstanda, Tatarstanda ve Başqırdstanda alıp barğan topraq siyasetini faş ete. Rus yağmacılarınıñ bu memleketlerde yapqan zorba, cebir ve aydutlıqları dünyada körülmegen masharalıq ve cinayet olğanını faş ete.
    Qırımtatara halqınıñ bu büyük evdâdınıñ qısqa bir ömür içinde yapqan cesareti bizim bugünki ve kelecek nesillerimiz içün büyük bir ders ve nümüne olacaqtır.

                            İ. Asanin // Qırım. – 1998. – 12 dekabr. – s.3.