Memet Niyaziy

Портрет: 

MEMET NİYAZİY (1878, noyabr 30—1931, noyabr 29). Rumıniyada Dobrucanıñ Manqaliye qasabası civarında qırımtatarlar yaşagan Aşçılar köyünde dogdı. Tasilini köyniñ eski usul mektebinde alğan soñ, on bir yaşında İstanbulğa ketip, Darulmualliminge oqumağa kire. Anda tasil alğan soñ 1898 senesi Qırımga kelip ocalıq yapa. Lâkin Rusiye çar ükümetinin zulum ve taqibatından tolayı bir yıldın soñ Rumıniyağa qaytmağa mecbur ola. Anda ocalıq işini devam ete. Mecidiye qasabasına avuşqan soñ anda medresede ders bere. 1900 senesi tekrar Qırımga kelgen Memet Niyaziy muallimlik faaliyetini devam ettire. Likin 1904senesi İstanbulla babası vefat etken soñ kene Rumıniyaga anasınıñ yanına qayta. 1903-1909 senelerde Dobrucada musulman tasili maarif cemiyetini teşkil ete, onıñ qurultayını ötkere. Soñ kene İstanbulğa kete.

20 yaşında şiirler yazıp başlağan Memet Niyaziy Türkiyeniñ namlı edebiyatçılarından Namıq Kemal, Abdulhaq Amet ve digerlerniñ kitaplarını çeraqnen oquy edi.

1904 senesi Memet Niyaziy İstanbuldan Köstencege kelip, andaki türk-ruşdiye mektebinds muallim ve müdir olaraq tayin etilgen edi. 1914 senesi Darulmuallimin derecesindeki Mecidiye medresesine resmiyane tayin etile. Sıq-sıq İstanbulnı ziyaret etken muallim anda qırım-tatarlarnıñ serbestlnk içün küreşken gizli cemiyetiniñ toplaşuvlarında iştirak ete. Noman Çelebiciannen tanış ola. Dobrucada çıqkan bnr çok gazetalarnen bir sırada o. "Dobruca sadası", "Teşviq" ve "Işıq" gazetalarını, "Mektep ve eali" mecmuasını çıqara edi. Bütün bu gazetalar ve mecmua ile o vatanğa asret olğan icretteki milletniñ ruhu ve yaralarını sarmağa, dertleriniñ taşqınını bildirmege daima usanmay çalıştı.

1917 senesi fevral inqilâbından ruhlanğan Memet Niyaziy baba yurtu na aşıqa. 1918 sensei o Aqmescitke kelip çıqa ve mında milliy "Aq söz" gazetasınıñ muarriri ola. Bağçasarayda Zıncırlı medreseniñ müdiri olıp çalışa. 1920 senesi Qırımda Şuralar akimiyeti pekingen soñ tekrar tuvganlarıiıñ yanına qaytmağa mecbur olğan Memet Niyaziy ömrüniñ soñunace ocalıq yapa. Şair olaraq icadı asırnıñ başında şekillengen Memet Niyaziyniñ şiirleri Qırımda ve Dobrucada yaşağan qırımtatarlar arasında 1904 senesinden başlap keniş darqadı. 1911 senesi o İstanbulda özüniñ "İthafat" ("Bağışlavlar") adlı birinci şiirler cıyıntığını. 1919 senesi "Kök kitap"cıyıntığını bastırıp çıqardı. Onıñ bnr çoq şiirleri 1935 senesi Köstencede çıqqan "Qırım şiirleri" cıyıntığına kirsetildi. 1931 senesi Rumıniyanıñ Pazarçıq şeerinde "Emel" mecmuasınıñ naşiri Müstecip Ülkusalnıñ ğayreti ile şu mecmuanıñ neşriyatı şairniñ "Sağış" cıyıntığını çıqara. 1998 senesi Buharestte "Sağış" cıyıntığı yañıdan basılıp çıqa.

Şairniñ eserleri tatlı til ile milletniñ dertlerini accılarını, neşelerini aydınlata, onıñ satırları milletni ağlata, tüşündire ve silkindire, baçan neye şadlandıra, coştıra, areketke ketire. Asret halqnıñ biñ bir türlü alı ve ana yurtu olğan güzel Qırımnıñ afeti ile yanğan bu yüksek ruhlu şairimizniñ ata-baba şivesinde yazğan şiirler Kırımda ve hususan Dobrucada yaşağan tatarlarnıñ feryadından, eleminden ve ai-zarından başqa bir şey degildir. Onıñ "Yeşil curtqa", "Tatar barmı, dep soraganlarğa", "Niçün süydim?", "Curt süygisi", "Yeşil ada", "Dobrucadan sizge selâm ketirdim", "Mengli Geray medresesine marş" ve daa çoq digerleri işte böyle şiirlerdir.

Bizge Qırım bir çaqırım bolsa da,

Kob vakıtlar bir haber amşadıq...

Asretlikten közlerge yaş tolsa da,

Yeşil curtqa togrı col tabalmadıq!..—

dey şair "Dobrucadan sizge selâm ketirdim" degen şiirinde icretteki adamlarnıñ vatanğa ıntılışlarını aks egerek. Soñra o:

Tözalmaymız, qaytacaqmız.

 Artıq siz Kardaşları bolğanımız kerçekten.

Birleşeyik, biz ölsek de, ölmesin "Tatar nomı" eştilsin yüksekten! —

dep, yurtdaşlarını yurt ğayesi ögrunda areketke çağıra.

Memet Niyaziyniñ şiirleri cenkten soñ ilk kere S.Nagayev tarafından azırlanıp. "Yañı dünya" gazetasınıñ 1991 senesi iyün 26 sanında "İcrette doğğan satırlar" serlevasınen, soñra "Yıldız" jurnalınıñ 1996 senesi 5,6-ncı sanlarında basıldı.

İcadiy faaliyetini esasen baba yurtuna bağışlanğan şiirler yazuvnen icrette ömürini keçirgen Memet Niyaziy 1931 senesi noyabr 29-da Dobrucanıñ Mecidiye qasabasında vefat etti ve anda musulman mezarlığında defn olundı. 1935 senesi onıñ qabrine qoyulğan taş üstüne:

"Taptap keçme, toqta, tütün, mında bir ölü catmay!

Yeşil Curtqa şavle saçqan quyaş saqlant tura.

Niyaziy dep keçme. tarih asla Oña kün kesmey!

Cav cüregin qaltıratqan — O bir vulkan, bir bora!" —

dep yazılğan.

Mına şairniñ yüreklerni iñletken satırları:

 TATAR BARMI, DEP SORAĞANLARGA

 Tatar barmı, dep kim sorap?

Mına men barman!

Adın, şanın bek tanığan caş tatarman!

Türkten başqa tuvğanım yoq dünyada.

Türkniñ özi, öz qardaşı Çoñğarman.

Millet adım türk bolsa da tarihta,

Şanlı adım Tatar... tay dep yazarman.

 Öz teregin begekmegen soysılarğa

Gür davuşman: — Kerekmiysiz! — dep aytarman.

Kelgen, keçken hanlıqlarnı, barlıqlarnı

 Yoqtır degen kansızlarğa cav bolarman,

Sav bol, aruv millet, bugün yuqlasañ da,

Köl yaşışan betin siypap men yantarman.

Talq bolsañ da, halq qatında şüretiñ bar,

Kün körersip sen de halqday itibarman.

 Men körmesem savlığımda bunday künler,

Mezarımdan: — "Tatar qayday?" — dep sorarman!

 - "Tatar qayday?" — dep sorarman mezarımdan,

Alalmasam yahşı cevap, ah... cılarman.

Şair öldi, lâkin onıñ ölmez icadı yaşay, o edebiyatımızda özüne ebediy yer aldı ne halqqa hızmet etmekte.

Malüm ki: er angi medeniy, siyasiy, cemaat erbabınıñ baş maqsadı — öz halqınıñ taqdirini qayğırmaq, milletniñ kelecegi oğrupda tüşünmek, bütün barlığınen halqqa hızmet etmek, cemiy istidadını, faaliyetini halq işine bağışlamaqtır. Bunıñsız oña erbap denilmesi şübelidir. Ebet, o tek bu muqaddes ğayenen yaşamaq, bu ğayeniñ çırağı olıp yanmaq, tek bu ğayeden ilhamlanmaq kerek.

Memleketimizde siyasiy devirler öyle oldı ki, er bir millette öz halqınıñ aqiqiy ürmeti ve şerefini qazanğan pek çoq erbaplarnıñ yetmiş yıl devamında adları bile añılmay keldi. Olarnıñ öz halqına yapqan hızmetleri o derece müim ki, olar umumhalq ürmetine tolu derecede lâyıklar. Endi — olarnıñ da adlarını añmağa imkân dogdı.

Halqımıznıñ çeşit soy ve çoq mürekkep siyasiy, içtimaiy sarsıntılar ve facialarnen tolu soñki yüz yıllıqtarihında pek çoq böyle meşur erbaplar, acayip simalar kelip keçkendir. Yuqarıda kördigimiz kibi, XIII asır şairi Mahmud Qırımlıdan başlap, ta Eşref Şemi-zadege kelgence pek çoqlar bu cümledendir.

                                                        Safter Nagayev, Riza Fazıl. Qırımtatar edebiyatınıñ tarihı. – Aqmescit, 2001. – S.245-248