Men edebiyatqa nasıl keldim

İbraim PAŞİ

 Men edebiyatqa nasıl keldim

 Hatırat (memuar) yazmaqnı aslı aqılıma bile ketirmey edim. Endi keç opdı, yazmağa tutunsam da, ep bir onıñ soñuna çıqıp olamam, dep tüşündim. O sebepten yazmağa aşıqmay edim.

Körüşüvlerimizden birinde türkiyeli tanışlarım - professorlar Yavuz Aqpinar ve Zafer Qaratay, qalemdeşlerim Şakir Selim ve Zakir Kurtnezir bilegimden tutıp, İbraim ağa, hatırat yazıñız, bu janrda yazılğan eserlerni şimdi çoq oquypar, degen ediler. Unutmañız, yazıñız, dediler. Yalvarıcı közlerinen maña baqtılar.

Oyğa daldım, lâkin kimsege yazarım, del işan-dırmadım. Faqat raatsız yüregimde öyle bir istek doğdı.

Aqiqatnı aytacak olsam, ta altıncı sınıfta oquğanda, nasıl zenaat saylap alacağımnı tahminen belgilegen edim. Oca ya da jurnalist olmaq istedim. O devirde men gazetalarnı ala ve oquy edim. Aluştada "Lenin yolu" adlı bölge gazetası çıqa edi. Men o gazetaga mektep ve köy ayatından maqaleçikler yaza başladım. Bu qarar esabınen keçken asırnıñ otuzıncı yıllarınıñ ortalarında edi.

Künlerniñ birinde Kuçuk Özendeki mektebimizge "Lenin yolu" gazetasınıñ muarriri Tair Suleymanov keldi. Tair ağa ocalarnen birlikte talebelerniñ toplaşuvını keçirdi. O, gazetalarnıñ, ayrı jurnalistlerniñ ayatından meraqlı misaller ketirdi. Balalarnı gazetağa haberler yazmağa çağırdı. Maña ise körüşüv akqında maqale yazmamnı tevsiye etti.

Yazdım. Lâkin o menim yazğanım kibi olıp çıqmadı. Meraqlı, oqunaqlı etip yazılğan edi. Tabiiy, canım ağırsa da, haberler yazmaqnı toqtatmadım. Aksine, maqalemni nasıl tüzet-kenlerine, nege ziyade emiyet bergenlerine diqqat ettim.

O devirde yazğan bir maqalem üstünde biraz toqtalmaq isteyim. Balalar tereklerniñ qabuğını pıçaknen oyıp, adlarını, doğğan yıllarını yaza ediler. Tabiiy bu, tereklerge büyük zarar ketire, olarnıñ tez qurumasına sebep ola. Kene balalar arasında qapılar, divarlar üstünde ayıp sözler yazmaq, bir-birine lağap taqmak adeti de bar edi. Men bütün bu çirkin şeyler aqqından "Yaş quvetv gazetasına makale yazdım.  Mektebimizdeki  balalarnıñ lağabına köyümizdeki bir balanıñ lağabını da qoştım. Maqale gazeada basıldı. Bir kün balalar meni sarıp aldı ve:

– İbraim, sen bu lağapnı qaydan aldıñ? Mektebimizde böyle bala yoq! – dediler.

Em kerçekten de, 500-den ziyade bala oquğan Aluşta orta tatar mektebinde böyle lağapnı taşığan bala yoq edi. Bu maqale ve balalarnıñ oña köstergen munasebeti menim içün yahşı ders oldı. Demek, olsun maqalede, olsun öçerkte er şey doğru yazılmaq kerek. Yalan, uydurma şeyler oquyıcılar tarafından qabul etilmey. Soñundan "Lenin bayrağı" gazetasında çılışırken, men buña soñ derece emiyet berdim.

Maqaleler yazmaqnen bir sırada, şiirçikler yazuvda da özümni sınamaq istedim. Til ve edebiyat ocamız Şalver Kerimov derste talebelerge serbest mevzuda ikâyeçikler, levhalar, şiirçikler yazmaq vazifesini bergen edi. Men şiir yazmaq istedim.

İspaniyada grajdanlar cenki yañçıq bitken edi. O, frankocılarnıñ ğalebisinen yekünlendi. Men cumhuriyetçilerge göñüldeşlik bildirip, çıbırtma usulnen bir şiirçik yazdım. Ocamız onı begengen edi. Şiirçikni bir yerge yolladım. Tek köyde olğan eglencelerge çıqıp oquy edim. Şiirden aqılımda eki söz qaldı: "Gitler, itler".

Soñra, ebet soñra, segvige bağışlanğan bir şiirçik daa yazdım. Bu şiirçikten aqılımda bir beyit qaldı. Mına o:

            Aqılıñdami güzelim ilk aqşamı,

            Cıllı sevgi oyuna dalğanımız.

            Sevgimizniñ şaatı – ayğa baqıp,

            Yemin etip, öpüşip alğanımız.

Men bu beyitni "Beş arif" degen ikâyemde misal olaraq ketirdim. Çünki "sevgi" sözü de beş ariften ibarettir. İkâye qaramanı sevgilisine beslegen munasebetini şu beyit vastasınen bildire.

Duyam, sabırsız yüregimnen sezem, şiir yazıp olamaycağım. Mende o, çıqmay. Vaqtımnı boş yerde keçirmekni, qıynalmaqnı munasip körmedim. O sevgiden tekmil vazgeçtim. Öçerkler, levhalar yaza başladım. "Ali" adında birinci ikâyem de o vaqıt yazılıp 1939 senesi "Lenin yolu" gazetasında basılğan edi. İkâyeniñ baş qaramanı Ali yaramaz, terbiyesiz bala olsa da, ğayet merhametli, aqsızlıqlarnı sevmegen, qorqu bilmez bala edi. O, yaz künleri köy etrafındaki otlaqlarda qoy baqarken, mezarlıqta geceley edi. Biz ondan: "Ali, qorqmaysıñmı?" – dep sorasaq, "Ölülerden degil, tirilerden qorqam" der edi. Bu ikâyeniñ mazmunı soñundan yazılğan "Fındıq cıyğanda" adlı ikâyemniñ esasını teşkil etti.

Aqılımdadır, 1936 senesi ağustos ayınıñ soñları edi. Yedinci sınıfnı bitirgen soñ, oquvımnı devam etmek niyetinen, Aluşta orta tatar mektebine imtian bermege bardım. Ana tilinden imtiannı istidatlı ocalardan biri Memet Mujdabayev alğan edi. Oquv yılına bir afta daa qalğanından, köyge qaytacaq olıp, yalığa çıqtım. Qayıq daa kelmegen edi.

Tesadufen, emcemniñ oğlu Ablâmit Halilni rastketirdim. Ablâmit ağam o yılları "Yañı dünya" gazetasınıñ mesül kâtibi olıp çalışa edi. "Edebiyat ve kultura", "Yaş leninciler" mecmualarında A.H. Tuvaqlı imzasına kirmekleri basıla edi. O maña kitap tükânına kirmekni teklif etti. Men tükândan Abduraim Altañlınıñ "Bu epoha", Osman Amitniñ "Birinci barazna", Şamil Alâdinniñ "Qızıl kazaknıñ yırları", İbraim Bahşışnıñ şiirler kitaplarını aldım. O ise Buhbantnıñ rus tilinde yazılğan "Soldatnıñ yolu" kitabını alğan edi.  Soqaqqa çıqqanımıznen A.H. Tuvaqlı Şamil ağanıñ kitapçığını qoluna alıp:

– Eger şiir yazmaqnen oğraşmaq isteseñ, Şamilniñ bu kitabına kirgen şiirleri diqqat ile oqu. Yahşı yaza. Em onıñ kelecegi çoq şeyler işandıra",  – dedi. Bundan soñ, edipniñ qoluma tüşken eserlerini oqup begendim.

Ebet, edebiyatnen bağlı ümütler, istekler ğayet büyük edi. Amma tüşüngenim kibi olıp çıqmadı. Riyaziyat ocamız Raşid Galini qapadılar. O, güya tatar milletçileri ağa-qardaş Mercaniylerni maqtağan eken.

1937 senesi edi. VKP/b/ Merkeziy Komitetiniñ mart plenumı. Maruzacı İosif Stalin. Sotsializm quvet alıp pekingen sayın, içki ve tışqı duşmanlarımıznıñ bizge qarşı alıp barğan küreşleri ep keskinleşmekte. Halq duşmanlarını er yerde qıdırıp tapmalı. Olar özleriniñ yüzlerini gizlemek içün bazan yahşı çalışılar…

Adamlarğa qarşı avcılıq başlandı. Yejovnı ağız toldurıp maqtay ediler. Bütün gazetelar "stalinci" Halq klmissarı Yejovnıñ arbiy şinelde boydan-boy resimini berdiler. Qollarında tikenli qolçaqlar. Qolçaqlardan qurşunlanğan "halq duşmanları"nıñ al qanı tamlay. Qanlı rejimniñ temsili. O tikenli, qanlı qolçaqlar alâ bugün közlerimniñ ögünde turalar.

Afatnı çoq beklemek kerek olmadı. O, er bir evge qasırğalı boran olıp kirdi. Noyabr 2 gecesi yalıñız köyümizde "halq duşmanı" tamğasınen on yedi adam tevqif etildi. Olar arasında babam Qurtümer Paşi, Muzaffar emcem, Üsein dayım da bar ediler.

Men o vaqıt Aluştada oquy edim. Anamnıñ tayqanına köre, evimizniñ bütün ökşelerini aqtar-tönter etseler de, iç bir şey tapmağanlar. Lâkin babamnı alıp, ketkenler.

Qara haberni eşitip, buz-buzladım. Ayaqlarım, qollarım kesilgen edi. Avuçımnıñ, nefretimniñ sıñırı yoq edi. Pavlik Morozov kibi biçarelerni doğurğan bu qurum, sağlam ruhta terbiyelengen yaşlarnı özümden çetke itekledi, oña nefret beslemekni ögretti. İç bir şeynen meraqlanmay edim. Tek derslerimni azırlamaqnen oğraştım. Soqaqlarda serseriy alda dolandım. Redaktsiya binasınıñ ögünden keçsem de, kirmege çekine, utana edim. Nasıl barayım. Babamnıñ qapalğanını eşitkendirler. "Duşman" oğlu ekenini bilmedik, maqalelerini gazetada bastıq. Siyasiy soqurlıqqa yol berdik, demezlermi, dedim közyaşlarımnı aqızıp.

Künlerniñ birinde böyle tüşüncelernen soqaq boyu ketkende, apansızdan gazeta muariri İlyas ağa Mustafayevnı rastketirdim. Toqtamay, keçip ketecek oldım. O, meni körip toqtattı.

– Ne oldı ya, İbraim, körünmeysiñ? – dedi. Bizge canıñ oğırdımı, yoqsa? – dep soradı. O, qolumnı alıp: - Yur, idarege barayıq! – dedi. Bardıq. Muarrir muavini Mustafa ağa, bölük müdiri Keleci anda ediler. Gazetanıñ nevbetteki sanınıñ maketine kirecek maqalelerni muzakere ete ediler. Oturdıq, selâmlaşıp, qol tutuştıq. Mañ ters baqqanlarını duymadım. Babamnıñ qapalğanından haberdar ediler.  İdarege kelmegenime, haberler yazmağanına elem ettiler. Meni tınçlandırmağa, göñlümni almağa tırıştılar.

– Kederlenme, – dedi Keleci, – er şeyni teşkerir, baqar, ille qurtarırlar.

Baştaları redaktsiyağa barğanda, o maña fotosüretlerniñ tübündeki cümleleri yazmaqnı avale ete edi. Endiden soñ da, o işni maña işanacaqmı? – dep oylandım.  Baqışında sertlik, zeytün kibi közlerinde merhametliksizlik eslenmedi.

– Ebet, ebet, öyle de olur. Em bala baba içün cevap bermey. – İlyas ağa şay dedi de, közlerini aşağı endirdi. Narın betini qızıllıq qapladı, soñra o benekler birden ğayıp olıp kettiler.

– Ah, seni İlyas ağaçığım. Sen bu ibareniñ boş, tek yanğıravuq sözler ekenini bilseñ de, canımnı ağırtmaq istemeysiñ, yardım içün temiz qoulıñı uzatasıñ. Saña qurban olayım! – dep fısıldadım.

– Kel, çekinme! – dedi Müsiafa ağa. – Özüñni qolğa al, ruhtan tüşme. Başdıcası, bu

Episiniñ yürekleri merhametliliknen, insaniyetliknen Yana edi. Aygidi seni yahşılıq, eyilik! Men bu arada babamnıñ qapalğanına yanmaqnen birge, qarşımda oturğan adamlarnıñ alicenaplıqlarına suqlanıp, ağlaycaq derecege keldim. Men bu eyilikni aslı ümüt etmegen edim. Meni ezgen, boynumnı basqan moysadan qurtulğan kibi oldım. Faqat yüregim daa tınçımay edi. Qorqunçlı künlerni unutıp olamay edim.

Er alda, redaktsiya binasından ümütnen, tendürist alda çıqtım. Müdhiş vaqialar yüregimni telçeseler de, edebiyatqa beslegen sevgimni söndürip olamadılar. Kene maqaleçikler yaza başladım. Birinci ikâyem de, şu afatlı devirde yazılğan edi.

Niayet, 1939 senesi orta mektepni bitirdim. O zamanları müsbet ve menfiy qaramanlar nasıl olmaq kerek, degen meseleler meni ziyade meraqlandıra başladılar. Bu aqta temelli malümat almaq istey edim. Başamda türlü, bir-birine qarşı fikirler doğdı. Qaysı birine meyil etecegimni bilmey edim. Öz bilgime ise işanmadım. Yazıcılarımızğa mektüp yazap soramaq aqılıma keldi. Lâkin kimge yazmalı? Adiy bir oquyıcınıñ saçmalavnen yazğan mektübine Kim cevap berir? A.H. Tuvaqlınıñ Şamil Alâdin aqqında aytqanlarını hatırladım. Bir taqım tüşüncelerden soñ, mektüpni yazıp, onı Qırım Yazıcılar idaresine, Şamil ağanıñ adına yolladım. Aradan çoq vaqıt keçmedi. Bir kün Kislovodskten cevap mektübini aldım. Eki buçuq saife köleminde merekepnen yazılğan bu mektüp, yazıcı Şamil Alâdinden edi. Mektüp sürgünlik yıllarında ğayıp oldı.

Şamil ağa menim bütün suallerime tam doğru cevap bermege tırıştı. Mektüpniñ şu yerleri aqılımda ziyade qaldı. Men o fikirlerni unutmamaq niyetinen, onı tekrar-tekrar hatırlap turdım.

Qaramanlarnı ömürden, tanış-bilişleriñniñ, dostlarıñnıñ arasından qıdır, dep yazdı edip. Bediiy eser içün saylanıp alınğan vakialar tek siziñ köyüñizge ait olıp qalmasın. Oña beñzegen adiselerni em Qırımda, em Kavkazda, em de Orta Asiyada rastketirmek mümkün olsun. O taqdirde eser umumnıñ variyetine çevirilebilir. İtiraz etip olamayım. Yoqsa,  aqlı degilimmi?

                                                            // Yañı dünya. – 2004. – mart 20. – s.5.