Yañı dünya 08.05 2010 №17

1.Noqtaiy-nazar

Epimiz bir ğayege hızmet etmelimiz

"Golos Krıma" gazetasınıñ 2009 senesi çıqqan nushalarını arhivime keçirmek içün olarnı başta közden keçirmege istedim. Rastkelgen bazı maqaleler meni tınç qoymadılar. Olarnıñ mevzuları halqımıznıñ ve Meclisimizniñ taqdirine ait olğanları içün şu maqalelerge öz tilimizde seslenmege qarar berdim. Menim fikirlerim yahşıca añlaşılması içün biraz keçmişke dalmaq kerek olacaq.

Mustafa Cemilev Özbekistanda Yañıyol şeerinde yaşağan devirde amerikalı vatandaşlarımız maddiy yardım yollay ediler. Olar anda yaşağan yeudiylerge dollar paralarını bereler, o yeudiyler de Taşkentte yaşağan soylarına telefon açıp, kim kelse, ne qadar para bermek kerekligini ayta turğanlar. Ağam Memet Sevdiyar da bizge telefon açıp, qayda barıp, ne qadar para alaraq, Mustafağa bermek kerek olğanını bildire edi.

Öyle usulnen yardım kelgen bir kün, aptem Mustafağa: "Daa yaqında bu qadar para al¬ğan ediñ, sen olarnı qayda masraf etesiñ şu?", – demesinmi! Zavallı Mustafa qolaysızlanıp:

– İsteseñiz, men qayda masraf etkenlerimni yazıp ketiririm, – dedi qızarıp. Yahşı ki, şu vaqıt men de aptemniñ evinde edim. Men Mustafağa:

– Bu paralarnı saña yolladılar. Sen olarnı cemaat işimiz içün masraf etecegiñ belli. Öyle olğanda, kimsege esabat bermeyip, kerek yerlerinde qullana bilesiñ, – degen edim.

O vaqıtlarda Mustafa arqadaşlarınen beraber OKNDniñ programmasını yazğan ediler. Mustafa onı maña berip, fikirimni sorağan edi. Men, elbet de, begengen ve gençlerimizniñ işlerine sevingen edim. 1988 senesi Mustafağa amerikalılar anda parasını tölep, "Moskviç" maşinası ediye etken ediler. Teşebbüsçi gençlerimiz bir defa halqnı toplap miting yapqanları içün bayağı adamlarımıznı işlerinden çıqarğan ediler. Olar şaşmalap, teşebbüsçilerimizni öpkelegen soyları peyda olğanlarınen Mustafa maşinasını satıp, işten çıqarılğanlarğa yardım bergen edi. Öyle olıp çıqa ki, bu mesele er kesten ziyade Mustafağa kerek eken. Bazı arqadaşlar şu maşina içün dava çıqarıp: "O, bütün halqımız içün yollandı. Sen oña benzin toldurıp ber de, men Andijanğa, ya da Samarqandğa baracağım", – dey turğanlar.

1988 senesiniñ soñki künlerinde men Nyü-Yorkqa barğan edim. Klublarında ötkerilgen Yılbaş oturışında ağam maña bir adamnı kösterip: "Mustafağa maşinanı şu Dusen özüniñ şahsiy parası esabına bahşış olaraq yollağan edi", – degen edi. Mustafa ise iç bir vaqıt: "Bu menim şahsiy maşinam", – dep idda etmedi, çünki o, barını-yoqunı millet işi içün qurban etmege azır insandır.

Qırımğa kelgen soñ bu adam aqqında tek neler-neler uydurmadılar, onıñ adına dair nice-nice pislikler tökmege ıntıldılar. Yer yüzünde bulunğan Saharov, Grigorenko kibi ulu adamlarnıñ birağızdan: "Mustafağa azatlıq berilsin!", – dep bağıruvları qayda ketti, aceba?

1989 senesiniñ fevralinde men P. G. Grigorenkonıñ qarısı Zinaida Mihaylovnanıñ evine barğan edim. O, eñ evelâ Mustafanıñ işleri ve vaziyeti aqqında sorağan edi.

Soñ Reşat Cemilev, Mamedi Çobanov ve başqalarını soradı da: "Qaytıp barğan soñ menim adımdan Mustafanı quçaqlap öp!", – degen edi. Men onıñ emanetini tedbiq etkende Mustafanıñ taaciplengenini körip: "Bu – Zinaida Mihaylovnanıñ selâmıdır", – degen edim.

Men Qırımğa bütün milletimiz qaytma¬ğance, Qurultay ve Meclis meydanğa ketirilecegine işanmay edim. Lâkin olar meydanğa ketirildi ve OKNDniñ böyle çevirilüvine eñ büyük isseni Mustafa qoştı. Bu sebepten de reis olaraq saylandı.

OKND ise milliy teregimizniñ sadece bir pıtağı olıp qaldı. Faqat endi o pıtaqta oturğanlar yahşı tüşünilmeyip atılğan bazı adımlarınen zarar ketirmegeydiler, dep sa¬qınam. Böyle saqınuv içün esas bar, çünki olar özleriniñ bir konferentsiyasını toplap, davalaşıp, qırımtatar milletiniñ adını "qırım milleti" dep adlandırmaq aqqında qarar qabul etken ediler. Demek, "qırım" sözü ne demek olğanını bilmey ekenler. Bu sözniñ manasını ve emiyetini bilmege istegenlerge "Yıldız" mecmuamıznıñ 2007 senesi çıqqan üçünci nomerasından oqup bilmesini teklif etem. O maqalede men: "Eger biz şaşmalap, epimiz qırım olsaq, ruslar yarımadamıznıñ adını Tavrida ete qoyarlar. Soñ biz tavrlar olmaq içün küreşecekmiz", – dep yazğan edim. 2010 senesiniñ başında prezidentlikke öz namzetini köstergen Öleg Tâgnibok Qırımnıñ adını Tavridağa deñiştirmek kerek olğanını endi teklif etti. ("Golos Krıma" 22.01.2010 s.).

Çar qurumını yıqmaq içün inqilâp köterilgen devirde Qırımda olğan münevverlerimiz Qurultay-Meclis meydanğa ketirdiler, "Milliy firqa" da tesis etip, bir ğayege hızmet ettiler. Şimdiki vaqıtta da "Milliy firqa" meydanğa ketirildi, amma busınıñ ğayesi Meclisnen beraberlikte çalışmaq degil de, Meclisniñ üstüne mümkün olğanı qadar çirkef tökmekten ibaret. Vatan içün küreşte faal iştirak etken Reşat Ablayev "Milliy firqa"nı tesis etkende ilerideki küreşi Mecliske qarşı dönecegini oylamağandır, amma firqa NDKTden quvulğan Vasvi Abduraimovnıñ eline keçken soñ Reşat efendini firqanıñ safından çıqarır, dep tüşüne edim. Lâkin göñülli olaraq başqaları çıqtılar. 1917 senesi Milliy firqasınıñ namına qara leke taşlağan bu firqanı, Vatanını ve milletini sevgenler tez vaqıtta terk etmek kerekler. Çoq yazıq ki, olarnıñ aralarına namuslı adamlarımız da qoşulğanlar. Men Nadir Bekirov Meclisimizniñ aq-uquq bölügigiñ reisi olur da, milletimizge tecavuz etilgen er bir adiseni cedvelge alıp, kerek yerlerine bildirir, dep tüşüngen edim. O, Meclisten uzaqlaşqanına yazıqsındım.

Yer yüzünde ükümetniñ tutqan yolunen halqı yüz fayız razı olğan devlet yoq. Em ola da bilmez. Aynı bunıñ kibi, iç bir cumhuriyet, muhtariyet, vilâyet, rayon, işhane ve brigada bile yoq. Er yerde yolbaşçılarnıñ eksikliklerini tapalar. Eger Mustafa er bir mulâhaza aytqan vatandaşımızğa yaramaq içün, onıñ aytqanına döne berse, capalaq kibi aylanıp tura berir edi. Çünki er kes özünce bir eksiklik tapa ve özüniñ aytqanını aqlı tanıy. Daa Özbekistanda olğanda Mustafanen bir teşebbüsçi adamımıznıñ araları suvuğan edi. Men Mustafadan: "Biri-biriñizge munasebetiñiz niçün suvudı?", – dep sorağan edim. Mustafa böyle cevap bergen edi: "O pek cesür adam. Millet içün canını bermege er vaqıt azır. Lâkin yapqan işiniñ neticesi ne olacağını tüşünmegen coşqunlığı bar".

Elbet de, "Yedi kere ölçep, bir kere biç" dep tevekkel aytılmağan. Özbekistanda ol¬ğanda teşebbüsçilerimiz toplaşuvlarnı sıq-sıq ötkere ediler. İştirak etkenler arasında çeşit adamlar ola, ebet. Bir toplaşuvda bir adam: "Boş laflar etkenimiz yetkendir. Silâlanmaq kerekmiz!", – dedi. Eger onıñ aytqanınen razı olğanlar peyda olsalar, episi şu ge¬cesi bastırıqqa alınacaqlarını bilmey edi, ebet. Daa bir adiseni hatırlamağa iste¬yim. Özbekistannıñ Yañıyol şeerindeki teşebbüsçiler bir kere şeerdeki teatr içinde toplaşuv ötkermekni añlaşqanlar. Men anda barğanda bütün oturğıçlar endi işğal etilgen, ayaq üstünde qalğanlar da bar edi. Şay olsa da, niçündir birinci sırada kimse yoq edi. Men anda barıp oturdım. Toplaşuvnı alıp barğan Lütfi Osmanov cemaatnı milliy meselemizniñ vaziyetinen tanış etken soñ, maliye meselesini de añdı ve öz fikirlerini aytmağa istegenlerni davet etti. Sözge bir mazallı adam çıqıp: "Bu yaşlar bizni mında başımıznı aylandırmaq içün çağırğanlar. Toqtamadan toplaşuvlar yapalar, Qırımğa qaytmamız içün para toplaylar… Ya, Qırım qana? Halqnı aldatqanları yetmedimi?", – degeninen zalda bazıları elçırpıp başladılar. O adam bir ¬eñiş elde etkenine ğururlanıp, barıp yerine oturdı. Baqsam, teşebbüsçi yaşlar qolaysız alda qalğanlar. Men açuvlanıp turdım da, cemaatqa:

– Meni afu etiñiz. Bugün sözge çıqmaq niyetim yoq edi, amma bu arqadaşımıznıñ qolaysız çıqışından başqa, onıñ fikirini tasdiqlap şapıldağanlar meni bir qaç söz aytmağa tursattılar, – dep başladım. – Para cı¬yılğanda bu adam üç ruble berse kerek ki, endi Qırımnı onıñ ögüne ketirip, angi yerinde yaşamağa isteseñ, yur, buyur, – degenlerini bekley eken. Qırımğa köçüvimizni devlet organları istemegenleri içün bu iş qolaylıqnen olmaycaq. Şimdi biz toplaşuv bitken soñ evlerimizge qaytıp, televizor qarşısında çay içip, keyf alırmız. Lâkin bu gençler, birincide: "Bu gece meni almağa kelmez ekenlermi…", – dep ekincide ise: "Yarın diger şeerdeki esli-başlı teşebbüsçimiznen körüşmek kerekmiz, amma nasıl paranen keter ekenmiz?", – dep qasevetlenecekler, – degenimnen zalda öyle şapıltı qoptı ki, tavan köterilir belledim. Şu alçaq adam kibileri aramızdan şimdige qadar eksilmediler, ebet.

Milletimiz yaşağan er yerde namuslı, cesür teşebbüsçiler bar ediler. Olarnıñ küreşleri neticesinde Vatanımızğa bayağımız qavuştıq. Alla olarnıñ sağlıqlarını bersin de, bütün hayal ve niyetlerini yerine ketirsin. Qurultay meydanğa ketirilgen soñ er bir teşebbüsçi özüni onıñ safında olmasını arzu etti. Em buña onıñ aqqı bar. Lâkin Milliy Mecliste biñlernen aza ola bilmez. İşte, böyle vaziyet altında küncülikke yol açıldı ve bir-birleriniñ hatalarını araştıruv başlandı.

Kommunistler ve rus şovinistleri Meclisimizni resmiyleştirerek, soñundan onı bir emirnen ğayıp etmege istediler, amma niyetleri boşqa ketti. Meclisimiz ne yapsa da, nasıl çalışsa da, o, milletniñ qalqanı sayıla. Eger Meclisimiz olmasa, yabancılar yapqan hiyanetlikler yüz qat ziyade olur edi. İş başında bir adamımız olmağan soñ, ayaqqa turmağa cesaret etkenlerge de yol bermez ediler. Medeniyetimiz, dinimiz ve adetlerimiz de hor bir alda olur edi. Bu sebepten Meclisimizge ürmet beslemek kerekmiz. Şimdiki vaqıtta bazı adamlarımız "Arqadaş", "Köydeşler", "Avdet", "Qırım-yurt" ve başqa toplulıqlar meydanğa ketirdiler. Bu teşkilâtlar milletimizge ellerinden kelgeni qadar yardım etmek kerekler. Lâkin Mecliske qarşı bir söz bile aytmamaq kerekler.

Keçken 2009 senesi 4 oktâbrde "Milliy firqa" Sudaqta toplaşuv ötkerdi. Men bellesem, bu firqanıñ esas maqsadı – ya Meclisni ğayıp etmek, ya da Mustafa Cemilevnen Refat Çubarovnıñ yerlerine keçmek. Özleri yazğanlarına köre, toplaşuvlarında 361 adam iştirak etken. Pek muqaytlıqnen sayğanlar (başqa gazetada 200-ge yaqın).

Bir de-bir teşkilât adamlarnıñ toplanması kerek olğanını bildirgende bayağı adamlarımız nege çağırılğanlarını bilmeseler de çağıruvğa mıtlaqa sesleneler. İşte, "Milliy firqa"nıñ çağıruvına da toplanğanlar. "Milliy firqa"nıñ erkânı, yani yetekçileri yüreklerinde olğan pisliklerni aytıp boşan¬ğanlar da, soñ qarar qabul etkenler. Şu qarar mücibi: Mustafa Cemilevnen Refat Çubarov "milliy satqınlar" olaraq tanılması teklif etilgen. Bu az olsa, R. Çubarov daa doğmazdan evel, Mustafa Cemilev ise qundaq balası olğanda kollaboratsionizmde, yani cenk vaqtında faşistlernen birlikte küreşip, hainlik yapuvda qabaatlanalar. ("Golos Krıma" 30 oktâbr 2009 s. saife 4). Aceba, o yerge toplanğanlar öyle qarar içün ellerini kerçekten de köterdi ekenlermi? Eger kötergen olsalar, özleri "milliy satqınlar" olmaylarmı?

Menim bu maqalemni oquğanlar: "Bu adam Mustafa Cemilevniñ ögünde ne sebepten yaltaqlıq yapa eken?", – dep tüşüne bileler. Eger öyle tüşüngenler olsa, olar teren yañlışalar. Maqaleni taze miynen oquğanlar, men cemiyetimizde osallıqlar olmamasını talap etkenimni añlarlar. İşnen meşğul olğanlar bazıda yañlışa bileler. İç bir şey yapmağanlar yañlışmaylar. Bundan da başqa, er bir devletniñ ve er bir cemiyetniñ ortalıqça aytılmaycaq sırı ola. Meselâ, beş nefer yaralı çeçenni gizliden Qırımğa ketirtip, bir hastahanede tedaviyletile. (Bu misalni olğan şey dep qabul etmeñiz). Eger öyle şey olsa, o aqqında: "Biz böyle şey yaptıq, oña bu qadar para masraf ettik", – dep aytılırmı? Aytılmaz, ebet. Lâkin bunıñ ucunı eşitken çürük yürekli bir adam, özüni pek saf insan olaraq köstermek içün yayğara köterir. Men Mecliste er şey sırasınen, belli bir nizamnen, bir suçsız kete, demege istemeyim. Olarda da bazı mevzularda hatağa yol berile. Meselâ, til meselemiz. Onı kemalına ketirüv lafları ta Özbekistanda başlanğan edi. Qırımğa kelgenimizge endi yigirmi yıl olsa da, iç bir şey deñişmedi. Yalıñız: "Küreşmek kerek", – degen laflar tekrarlanıp tura. Böyle ketişatnen tilimiz daa yigirmi yıldan soñ da tüzelmez. Men Mecliske bir mektüp yazıp, eger maña yardım etilse, şimdiki vaqıtta altmış fayız qadar tüzetilgen tilimizni eki yılda seksen fayızğa çıqarmaqnı üstüme alğan edim. Lâkin iç bir türlü qoltutuv olmadı. Me¬clisniñ maña yardımı nede olacaq edi? Men bir sözni ya da ibareni isbat etip taqdim etkende, tekrarlayım: özüm uydurğanda degil de, isbat etkende, şu söz ve ibarelerni niçün hatağa oğratqanlarını sorasalar yeter edi.

Tilimizni tüzetmege istemeyip de, yalıñız küreşip vaqıt keçirgen tilcilerimizni milletimiz bilgenini ister edim. Ne demek olsun? Gazetamızda "elbet de" (köneçno je) yerine "elbette de" – (köneçnoje je) yazılsın da, onı tilciler körmesinler. Böyle misallerden pek çoq ketirmek mümkün. Lâkin maqaleniñ mevzusı şimdi başqa.

Bir vaqıtlarda men bu küreşimiz laf olıp qalmaması içün, söz ve ibarelerniñ doğru yazılışlarını misal ketirip, qaidelernen pekitilgen maqaleler yaza edim. Menim er bir maqalem tilcilerniñ yuqularını qaçıra edi. Bütün maqalelerimni toplap, 3000 sözlü qırımtatarca-rusça luğatnen birge, ayrı kitapçıq şekilinde çıqardım ve tilnen bağlı bayağı adamlarımızğa bedava berdim de, men hata yapqan yerler rastkelinse, gazetalarımıznıñ saifelerinde tüzetüvler bermelerini ri¬ca ettim. Kimse indemedi. Men er bir maqalemniñ tübünde, hatalar gazetalarımızda muzakere etilsin de, doğru şekilini er kes bilsin, dep yazam. Şu 3000 sözden ibaret luğatnı çıqaruvdan maqsadım – şimdiki vaqıtta hatalarğa oğratıl¬ğan sözlerniñ doğru şekillerini bermek. Men onı öz parama çıqarğanım içün, pensiyamnıñ bir qısmını qaytara bilirim, dep elimde qalğanlarını yalıñız 18 mayısta, mitingge kelgenler içün sattıram. Maqsadım para qazanmaq degil de, şu kitapçığımnı Qırımnıñ başqa rayonlarına da yetkizmekten ibaret.

Vaqıtlar keçtikçe, yazımıznı kirillitsadan latin ariflerine keçirüv meselesi başqadan köterildi. Milletimizge bu pek kerek mesele. Lâkin er milletniñ öz tili olğanı kibi, şu tiline uyğun elifbesi olmaq kerek. 1926 senesi Baku şeerinde, Sovetler Birligindeki türkiy halqlarnıñ Til syezdi ötkerilip, onda latin grafikasına keçüv meselesini al etmek içün er milletniñ vekilleri olğan 600 nefer alim iştirak etti. Olar meseleni er taraflap muzakere etken soñ, bütün türkiy halqlar içün umumiy grafika qabul etip, er bir halqqa şu umumiy grafikadan öz tiliniñ hususiyetlerine uyğun ariflerni alması tevsiye etildi. Anda iştirak etken Bekir Çoban-zade, Şevqi Bektore, Edem Feyzi ve başqaları tilimizge pek kelişikli elifbeni saylap aldılar. Türkiye de latin elifbesine keçkende, Sovetlerniñkine beñzetmemek içün inglizlerniñ elifbesine meyil berdiler. Bakudaki Til syezdinde iştirak etken 600 alimden 599 neferi cezalandı. Men 28.08.1991 s. "Yañı dünya" gazetasında "Elifbemizni sağlamlaştırayıq" serlevalı maqale bastırıp, cenkten evelki latin elifbesini bergen edim. Ortalıqta türk elifbesini qabul etüv lafları cayrağan soñ, bu meselege qarşı çıqqanlar oldılar. "Krımskiye izvestiya" gazetasında 27.12.2001 s. Lentun Bezaziyev çıqış yapıp: "Men qırımtatar olaraq, milletimni türkleştirüvnen razı olmam. Elimden kelgeni qadar, nesillerimizge tilimizniñ ilkingi temizligini qaldırmaq içün küreşirim", – dep yazğan edi. O vaqıtta men: "Yañı dünya"da "Baş qalpaqqa uydurılmaz" serlevalı maqale bastırıp, türkler bizge kelseler bizim grafikanen oqusınlar, biz olarğa barsaq, olarnıñ grafikalarınen oquycağımıznı añlatqan edim.

Tilimiz bir tamırdan çıqqanına baqmadan, bizim tilimizde: ğ, q, ñ, h sesleri sözlerge mana bereler. Meselâ, bir yırda oğlan yaresine muracaat etip: "Sallasana, sallasana yavluğıñnı, bir söz ile bildirsene sağlığıñnı", – demek kerek. Yırcı: "Yavluğını, savluğını", – dey. Bu yerde "kimniñkini?" degen sual lâ¬yıq ola. Sevimli bir qızımız oğlanğa muracaat etip: "Yatqız meni quçağına, ateş olayım ¬ocağında", – dep yırlay. Oğlan onı kimniñ quçağına yatqızacaq da, o qız kimniñ ¬ocağında ateş olacağı gizli qala. Böyle qolaysızlıqlarnı körip, eşitip tüzetecekler barmı iç? Öyleleri olmasalar da, "Maqtav yarlıqları" taqdim etkenler yeterlik. Endi ukraince yazılarnı da kirillitsadan latinitsağa çevirüv olacaqqa oşay. Onıñ tesiri bizimkine de ola bile. Şimdilik añlayışlı olması içün berilgen transliteratsiyada: ("Sobıtiya" 5 fevral 2010 s.) Gg sesi aşnen, Jj sesi latince Z ve aşnen, Hh sesi K ve aşnen, Çç sesi S ve aşnen, Şş ise latince S ve aşnen telâfuz etilecegini açıqlağanlar. Türkçede ve inglizcede Ç ve C sesini ifade etken, lâkin almancada ve bazı Avropa devletlerinde, em cenkten evelki elifbemizde muafaza etilgen, asılında latince Y sesini añlatqan arif ukraincede körünmey. Biz, Sovetler idam etken eñ bilgili mühterem alimlerimiz saylağan elifbeni qabul etecekmizmi? Yoqsa, bir de-bir devletniñ avasına oynaycaqmızmı? Ketişatqa köre bu meseleni latin grafikasında tasil almağanlar çezecekler de, tekmil al etüvni bugün doğıp ösecek nesillerimizge qaldıracaqlar.

Şimdiki vaqıtta biz devletniñ ögüne bayağı talaplarımıznı qoyamız. O ise bizge bir qabile toplulığına baqqan kibi döne. Eñ evelâ biz özümizniñ bir millet olğanımıznı isbatlamaq kerekmiz. Bu meselede ise özümizniñ edebiy tilimiz olıp-olmağanınıñ rolü büyüktir. Milletniñ ihtiyaclarını bilgililer degil de, elinde üküm olğanlar çezeler. Er alda, milletimizniñ ükümi şimdiki vaqıtta Meclisimizniñ elinde buluna. Sınavdan soñ epimiz onıñ etrafına toplanıp, bir ğayege hızmet etmelimiz. Meclisimizge qarşı çıqış yapuv, milletke qarşı çıqış sayıla. Meclisimizniñ reisi Mustafa Cemilniñ şanını tüşürmege tırışqanlar da yañlışalar. O, milletniñ qanını töktirmeden yolbaşçılıq yapqanı içün Nansen mukâfatına lâyıq tanılğanı bunıñ isbatıdır. Onıñ namzetini Nobel mukâfatına teklif etkenler de bar. Alla bersin, o da olsun. Onıñnen birge milletimizniñ şüreti de köterilir ve akimiyet talaplarımıznı yerine ketirmege mecbur olur.

Rustem MUYEDİN

 

2.Eşref Şemi-zade adına edebiy mukâfat

Böyle fondlar çoqça olmalı

Qarasuvbazardan Server Acimirov "Golos Krıma" gazetasında basılğan "Yeşçe raz o problemah vozrojdeniya yazıka" serlevalı maqalesinde ana tiline, edebiyatqa çeşit fondlar ve iş adamları tarafından ayrıca qoltutulmaq zarurlığını qayd eterek: "Bizge ana tilinde yazılğan, yaratılğan eñ yahşı eserler, icadiy işler içün daa çoq çeşit konkurslar teşkil etmek kerek", dep yaza. Soñ Bekir Çoban-zade adına mukâfatnı tesis etken Resul Velilâyevniñ "Bekir Çoban-zade fondı"nı misal ketirip: "Böyle fondlar daa çoq olmalı", – dey. Server qardaşımız bu sırağa eski-qırımlı belli iş adamı, Eşref Şemi-zade adına edebiyat mukâfatını tesis etken Ebazer Emiraciyevniñ "Can-göñülden!" hayriye fondını da qoşqan olsa, ketirgen misali daa qandırıcı olur edi. Çünki bu mukâfat da bu yıl endi ekinci kere taqdim etilecek.

Fursattan faydalanıp, Eşref Şemi-zade adına edebiyat mukâfatı aqqında ayrıca toqtalmaq isteyim. Bu mukâfat, onıñ "Nizamname"sinde qayd etilgeni kibi, yılda bir kere "Edebiyatnıñ nesir, şiiriyet, publitsistika, edebiyatşınaslıq, edebiy tenqid, tercime janrları boyunca basılıp çıq¬qan, yüksek bediiy seviyede ve milliy ananeler ruhunen aşlanğan eñ yahşı eserler içün" berile. Bu mukâfatnıñ hususiyeti şunda ki, mukâfat konkret bir eserge berilir eken, bunda: "Nominantnıñ qırımtatar edebiyatına qoşqan umumiy issesi em de edebiyat ve sanatta Eşref Şemi-zadeniñ ayatı ve yaratı¬cılığını populârizlev saasında hızmeti de esapqa alınacaq".

Mukâfatnıñ tesisçisi olğan Ebazer Emiraciyevniñ fikirince, bu konkurstan maqsad – yazıcılarımıznı yahşı bediiy eserler yaratmağa, edebiyat saasında semereli icat etmege, araştırmalar yapmağa celp etmek, olarnı rağbetlendirmek, meraqlandırmaq ve olarğa qoltutmaqtır. Çoq yahşı niyet, çoq eyi maqsad. Tesisçiniñ ayt¬qanına köre, o, mukâfatnıñ para kölemini bu sene eki kere arttırıp, 20 biñ grivnağa yetkizmekni közde tuta. Alla da oña niyetine köre, yapqan işlerine köre bersin. Peyğamberimiz aytqanı kibi: "Bergen qol alğan qoldan üstündir".

Yuqarıda añılğan Server ¬Acimirovnıñ fikiri pek doğru, şimdi zaman öyle ki, parasız degil tek ana tilini, edebiyatnı tiklemek, inkişaf ettirmek kibi soñ dere¬ce mürekkep ve eñ zarur problemni, atta adiy bir meseleni çezmek mümkün degil.

Malüm ki, halqımıznıñ ögünde millet olaraq tiklenmek, bu Vatanda devletçiligimizni tiklemek kibi ğayeni ömürge keçirüv ceryanında ana tili ve milliy tasil, edebiyat meseleleri birinci yerde tura. Bularsız ne millet olaraq tiklenmek, ne de devletçilikni tiklemek mümkün. Vatanğa qaytqanımızdan yigirmi yıldan soñ olsa da, bunı endi añlamaq vaqtı kelgendir. Sağ olsunlar, bunı birinci olıp añlağan Resul Velilâyev ve Ebazer Emiraciyev kibi insanlar. Men olarnıñ sırasına bu meselelerge qoltutıp başlağan "Sim-Siti-Trans" teşkilâtınıñ yolbaşçılarından Edem Abdullayev, "Şen" şirketiniñ başı Seyran Osmanov, Bağçasaraydaki "Stroyindustriya" zavodınıñ direktorı Server Devletov, "İnkommontaj" şirketiniñ başı Rasim Kerimov, iş adamı Enver Kakura kibi alicenap insanlarnı da qoşar edim. Çünki ana tili ve edebiyatımıznıñ taqdiri, hal¬qımıznıñ kelecegi bir derece olsa da, ancaq böyle insanlarnıñ añı-ferasetine bağlı. Alla olarnıñ işlerini daima oñ ketirsin.

Riza FAZIL,

Eşref Şemi-zade

adına edebiyat mukâfatı

boyunca komissiyanıñ reisi

 

3."Bizlerni duanen añacaqlar barmı?"

Er bir dua merasiminde Quran hatim etilgende mıtlaqa sürgünlikte qalıp ketken, nesilleri kesilgen, qabirleri unutılğan mevtalarnıñ ruhları da añıla. Adamlarımıznıñ mecburen qaldırıp ketken aziz qabirlerni ziyaret etmege, vaqtında temizlemege imkânı yoqtır, arada biñlernen kilometrlik mesafe. Bunı añlamaq, bağışlamaq mümkün. Ya, Qırımdaki mezarlıqlarda unutılğan, yıllarca ziyaret etilmegen, kiyik otlar içine bütünleyin kömülgen, eşilgen-teşilgen qabirlerniñ böyle acınıqlı alını nasıl añlatmaq mümkün?

Kelmeşekler qabirlerimizni aqaretlegen, aramla¬ğan vaqıtta içimiz-bağrımız yana, numayışlarğa çı¬qamız. Albu ki, öz adamlarımıznıñ bundan artta qalmağan areketlerine yanmaymız, mezarlıqlarımıznıñ hor vaziyetinden utanmaymız. Ne içün biñ bir türlü işlerge, eglence, keçici zevq-sefalarğa para da tapıla, vaqıt da, lâkin milletni millet etken, insannı baqiylik aqqında tüşünmege mecbur etken qabirlerni ziyaret etmek, olarnıñ çevre-çetini yılda iç olmadım bir-eki kere temizlemek yerine olacaq-olmaycaq manaçıqlar uydurıla eken!?

Duşman bir de-bir milletni yoq etmek istese, birin¬ci nevbette mezarlıqlarını sürip yernen yeksan ete. Bizni Qırımdan çıqarğanlarından soñ qabristanlarımıznı aydadılar, baştaşlarnı yollarğa töşediler, qoralar qurdılar, mezarlıq yerine mektep, hastahaneler qurdılar. Men böyle alnı Bulğaristanda da kördim, çünki anda da aynı rejim, aynı siyaset, aynı millet. Lâkin andaki semetdeşlerimiz ğayrıdan tiklengen, yañı açılğan mezarlıqlarda kene evelki tertip-nizam, urf-adetlerimizni canlandırdılar. Çünki qırımtatarlarda evel-ezelden mezarlıqlarğa ayrıca diqqat etilip, olar daima cemaat ba¬qımında bulunğanlar.

Halqımız Qırımğa kütleviy qaytıp başlağan ilki yıllarında mezarlıqlar içün yer almaq ne qadar zor olğanını, amma buña baqmadan yaqın soy-aqrabalarımıznıñ soñki dergâhını abadanlaştırmağa er kes köterilgenini bir hatırlayıq. Mayısnıñ raatlıq olaraq ilân etilgen ilki künlerinde babam, alam, dayımnıñ qabirlerini ziyaret etmek içün Kerç bölgesindeki Qara quyu köy mezarlı¬ğına barıp, mında köy cemaatını rastketirip yürekten quvandım. Mezarlıqnıñ qorası eskirgen ve köylüler yañı qaviy qora içün temel azırlamaq, qabirlerni temizlemek, çeçek, terekler oturtmaq kibi işlernen meşğul ediler. Em bunı umumhalq talaqasına ilân ya da davetni beklemeden yapalar.

İşte, er sene olğanı kibi bu yıl mayıs 8-de Qırımdaki bütün mezarlıqlarda hatıra kününi keçirmek, qabirlerni tertipke ketirmek ilân etildi. Mezarlıqqa öz yaqınlarıñıznıñ qabirlerini temizlemege kelgende etraftaki qabirlerni de unutmañız.

Zera BEKİROVA

 

4.Qabirler bugün de tınç qoyulmaylar

Lenin rayonındaki Aqtaş köyüniñ sakinleri sürgün etilgen soñ akimiyet olarnıñ mallarını qomşu Kürpe köyüne, ev eşyalarını satıp, evlerini qurucılıq materiallarına dağıttı. Altmışıncı senelerde köydeki cami de patlatıldı. Köyniñ topraqları ise kelmeşeklerge yazlıq evlerini qurmaq içün paylaştırılğan edi. Mezarlıqnıñ üstündeki topraq ise qabirlerden çıqqan kemiklernen beraber Şçolkino qasabasınıñ suv basqan yerlerini qapatmaq içün alıp çıqıldı.

Aqtaş ve Keten (Semenovka) köyleriniñ sakinleri ecdatlarınıñ qabirleri aqaret etilgeni aq¬qında malümatlar toplap, bu masharalıq toqtatılması talabınen Ukrainanıñ evelki Prezidentine, diger ait teşkilâtlarğa ve kütleviy matbuat vastalarına muracaatta bulundılar. Amma qabirler bugün de tınç qoyulmay, olarnı horlav alları ep devam etmekte. 2010 senesi mart 31-de Keten köyüniñ mezarlığı olğan yerge ekskavator ketirilip, qurucılıq işleri başlandı.

Ait organlarğa yazılğan mektüplerge kelgen resmiy cevaplarğa köre "bu obyektler aqqında malümat yoq" emiş…

Bu al nasıl aqibetlerge ketire bilir? Meydançıqta kemiklerni tepip oynağan oğlan-qızçıqlar kim olıp ösecekler? Bu adam nasıl hastalıqtan ölgen eken? Ölülerniñ qar¬ğışından endi kimse qorqmaymı?

Biz Qırımdan sürgün etilgen tamır qırımtatar halqı yaşağan köyler ve andaki mezarlıqlarnıñ olğan yerleri aqqında tam malümat berilmesini, mezarlıqlarnıñ cedveli tizilmesini talap etemiz.

Evel ilân etilgeni kibi, mayıs 16 künü mezarlıqlarnıñ acınıqlı vaziyetinden telâşlanğan, qabirlerinden çıqarıp atılğan kemiklerni qaytarıp defn etüv meselelerine bağışlanğan körüşüv olacaq. Bu körüşüvge tarihçılar, ülkeşınaslar, adliyeciler ve umumen bu problemge lâqayd olmağan er kes davet etile. Körüşüv Aqtaş köyüniñ bozulğan camisiniñ temeli yanında olacaq.

Sualleri olğanlar 0999671774 cep telefonı boyunca bağlana bileler.

Zevid ĞAZİYEV

 

5.Ğalebeniñ 65 yıllığı

Uçucı Amdi Saranayev aqqında bir qaç söz

Çoqbalalı Saranayevler ailesiniñ dörtünci oğlu Amdi ta balalıq çağında aviatsiya ve uçaqlarnen meraqlanıp başlay. Başta Aqmescitteki aeroklubğa qatnay, soñra ise Harkovdaki aviatsiya mektebinde tasil ala. Bundan soñ Qırım devlet pedagogika institutına oqumağa kire ve anda dört yıl oquğan soñ orduğa kete. Balalıqtan uçucı olmaq arzusınen yaşağan yigit özüni bu saada cenkte sınamağa mecbur ola.

1939 senesi, oktâbr ayı. Finlândiyanen cenk başlanğanı sebebinden Aqmescitte mahsus miting ötkerile. O zamannıñ mefküresi esasında terbiye alğan student Amdi Saranayev mitingde çıqış yapıp, öz aqranlarına cesür bir muracaatnen buluna ve olarnı Qırım ordusınıñ saflarına göñülli olaraq kirmege çağıra. 180 genç onıñ ateşin nutqından ruhlanıp, arbiy oquv yurtlarına yollanılalar.

Amdi Saranayevniñ Vatan içün küreşte faal iştiraki, işte, böyle etip başlana. Bundan üç yıl keçken soñ o, endi aviarazvedka şturmanı, gvardiyalı üyken leytenant derecesine köterile. Duşmanlarnıñ pozitsiyaları aqqında qıymetli malümat bergen, olarnıñ arbiy tehnikasını yoq etmege yardımlaşqan uçucı bir çoq cenkâver orden ve medallerniñ kavaleri ola. Onıñ muvafaqiyetli uçuşları aqqında cebe gazetalarında ve Moskvanıñ radiodalğasında bildirile edi. Aradan çoq yıllar keçken soñ "Lenin bayrağı" gazetasında onıñ aqqında "Cesür şturman" adlı maqale de basılğan edi. Şu maqalede, cümleden, böyle vaqia tarif etile: "1944 senesiniñ avgust ayında Litva sıñırları yanındaki qattı cenkleşüvlerden soñ raatlıqta bulunğan bizim piyade askerlerimiz ağır vaziyette qaldılar. Olarnıñ pozitsiyalarına duşmannıñ tank divizionı yaqınlaşmaqta edi. Artilleriya¬cılarğa duşman tanklarını toqtatmaq emiri berildi. Onıñ eda etilmesi içün ise, ilkide tanklarnıñ dislokatsiyasını belgilemek kerek edi. Bu vazife Amdi Saranayevniñ uçucılar zvenosına berildi. "Biz belgilengen kursnen uçmaqta edik, – hatırlay A. Saranayev, – lâkin faşistlerni abaylamadıq. Bozuq keyfnen öz bazamızğa qaytqanımızda keniş bir tarlada çoqtan-çoq piçen çerenlerini kördim. Diqqatnen baqsam… olar areket eteler. Mesele añlaşıldı: çerenlerniñ tübünde tanklar saqlan¬ğan… Şu arada yanımızda dört "messer" peyda oldı. Lâkin keç! Gizli obyektni haritada belgilep, keri qayttıq. Bir qaç daqqadan soñ artilleriyacılarımız ateş açtılar. Tanklarnıñ bir qısımı çekilmege mecbur olğan olsa, digeri şu tarlada ebediy susıp qaldı. Böyleliknen, duşman piyadelerimizniñ raatlığına toqunıp olamadı".

Şunı da aytmaq kerek ki, Saranayevlerniñ ailesinde Amdiden ğayrı ağası Mustafa ve onıñ ömür arqadaşı Fatma em de qardaşları Bilâl da cenkte iştirak etkenler. Amdi Saranayev havflı uçuşlardan muvafaqiyetli çıqıp, sağ qalğan olsa, qardaşları A. Dağcı yolbaşçılığındaki gizli teşkilâtnıñ azaları olğanı içün canavarcasına öldürile. Bu cenk, başqalarğa kibi, Saranayevler ailesine de pek çoq accı közyaş ve matem ketirdi.

Bala yanığını başından keçirgen aile sürgünlikte Özbekistanğa tüşe. Amdi ağa ise cebeden 1948 senesi qaytıp, bir yıldan soñ aqmescitli Zeyneb hanım ile evlene. Olarnıñ eki balası ola. Samarqand, Taşkent, soñra belli bir müddet, Gelencik şeerlerinde yaşadılar. Amdi Saranayevge cenk yılları oğrunda cesürlik ve vatanperverlik ile küreşken Vatanına 1989 senesi qaytmağa qısmet ola. İşte, qaramanımız sürgünlikten soñra ana toprağında beş yıl yaşap, 1994 senesi közlerini ebediy yumdi.

Soy-soplarınıñ ve dostlarınıñ añlarında Amdi ağa er va¬qıt iradesi küçlü olğan, teşebbüsçen, mantıqlı fikir etmek qabiliyetinen ayırılğan, em cenkte, em tınç ayatta iç bir şeyden qorqmadan ep ögge ıntılğan, aynı zamanda şeñ bir adam olaraq yaşaycaqtır.

Ediye SARANA

 

6.Qozlılarnıñ aydın hatırasına

1941 senesi iyün 22-de nemseler Sovetler Birligine ücüm etken soñ, dünyada eñ müdhiş cenk başlandı. Çoqqa barmay nemse askerleri yarımadamıznı da zapt etkenler. 1941 senesi noyabr 7-de nemseler Qoz köyüni basıp alğanlar. Köy sakinleriniñ yaşayışı birden faciağa çevirildi.

Bizim köyden cenkke 173 adam ketken. Köyniñ faal sakinleri partizan olıp, dağlarda nemselerge qarşı küreşe ediler. Cenkke ketkenlerden 33 adam elâk olğan. Köyde nemseler 25 adamnı qurşunğa tizgenler. Cenkleşken köydeşlerimiz arasında 3 uçucı, 2 podpolkovnik ve subaylar bar ediler.

Bu yıl ğalebeniñ 65 yıllığını qayd etemiz. Ulu Vatan cenki bitkenine 65 yıl tolsa da, onıñ aqibetlerini er bir qoranta alâ daa duymaqta. Qartbabalarımıznıñ cenk aqqındaki ikâyelerini diñlep, biz o qorqunçlı künlerni tasavur etemiz.

Menim qartbabam İsmet Qurtbelâlov cenk başlanğanda 6 yaşında edi. 1942 senesi dağda sığır otlatqanda qartbabam ve daa bir qaç köylü oğlançıqlar mina patlağanından yaralanğanlar. Eki oğlançıq ölgen, qartbabam ise mu¬cizenen sağ qalğan. Cenkni öz başından keçirgen adamlar şimdi 75-80 yaşlarındalar. Bu insanlar keçmişni hatırlap, bizim kelecegimizni tüşüneler.

Bu künlerde Qozda cenk vaqtında elâk olğanlarnıñ hatırasına abide qoyuldı. Abide Qoz köyüniñ imamı Refat Müslimovnıñ teşebbüsinen ve yerli akimiyetniñ qoltutuvı sayesinde tiklendi. Belli eykeltıraş İlmi Ametovnıñ terek şekilinde yapqan eykeli yañı nesil baba-dedeler toprağında tamır atqanını, amma keçmişini unutmağanını ifadeley. Cenkte elâk olğan er bir qozlınıñ adı hatıra taşı üstünde yazılğan.

O qara künler başqa bir vaqıt tekrarlanmasın.

Abducemil ÜMEROV,

Qoz umumtasil

mektebiniñ

5-nci sınıf talebesi