Qırımtatarca
Русский1.Ayatımnıñ eñ ökünçli levhaları
Professor Şevqiy Bekirovnıñ hatırlavlarından
Ayatımnıñ eñ ökünçli, aşşalağan deviri 1944 senesiniñ mayıs 18-nde, mal vagonlarından başlanğan edi. Büyükler vagon içindeki naralarnıñ tap tavan astında olğan üçünci qatına bizlerni yerleştirip, tüşmekni bile yasaq etken ediler. Biz, balalar, töpede oturıp, aşağıda olayatqan şeylerni seyir ete edik. Vagonda esasen qartlar bar edi. Er kesten ziyade körbekülli bir qart - Münire apte Adamanovanıñ babası - aqılımda qaldı. Onıñ qoy terisinden tikilgen tonı daima mıhqa asuvlı edi. Yolda adamlar pek bitlediler. İşte, şu qartnıñ tonı içinde özlerine yuva qoyğan ad-esapsız sayıda bitler bir-biri artından sıranen tizilip bizge taba köterile ediler, biz, balalar, ise nevbetleşip olarnı öldüre edik. Vagonımızda birinci olıp şu qartçıq keçindi. Poyezd nevbetteki stantsiyada toqtağance, onıñ cesedi bir qaç kün vagonda yattı. Poyezd toqtağan soñ onı yolnıñ kenarına taşladılar ve biz yolumıznı devam ettik. Qırımdan Pamirge barğance bütün yollar halqımıznıñ kemiklerinen toldı desem, yañılmam.
Bizni Orta Asiyanıñ Massalskoye razyezdine ketirdiler (Orta Asiyanıñ episi demiröl stantsiyaları bu topraqlarnı zapt etüvde iştirak etken çar generallarınıñ adını taşıy eken). Vagondan esasen balalar, qartlar ve qadınlar tüştiler (erkeklerni sürgünlikten evel trudarmiyağa alğan ediler). Bizlerni eki balaban köpçekli arabalarğa yüklep, çeşit qışlaqlarğa alıp kettiler. O vaqıt Ferğana vilâyetiniñ Massalskoye razyezdinde poyezdden çıqqan balalardan bir men sağ qaldım.
Mına böyle acınıqlı malümatlar. Menimce, sürgünlikte halqımıznıñ 46 fayızı öldi, degenleri yañlıştır. Bu raqam ğayet azlaştırılıp kösterile, çünki ilk yarım yıl devamında sıtma, dizenteriya hastalıqlarından bütün-bütün qorantalar öle ediler. Saba arabalarğa bütün bir qorantanı yüklep, zar-zornen köme ediler+
Dinara RUMİYEVA
yazıp aldı
2.Soyadımnıñ tarihı
Bir kün Memet qartbabamnen qonuşır ekenmiz, soyadımnıñ tarihını bilmek istep, ondan:
- Qartbaba, ne içün bizim soyadımız Âyayev, bu Sizniñ babañıznıñ adımı? - dep soradım.
Qartbabam közüme diqqatnen baqtı da, şöyle dedi:
- Eger meraqlansañ, diñle, balam, ve aytqanlarımnı iç bir vaqıt aqılıñdan çıqarma. Biz başımızdan keçirgen facialarnı unutmamaq borclusıñız.
1939 senesi menim babam, demek, seniñ qart qartbabañ Asan Mamutov böten yerde "halq duşmanı" olaraq qabaatlanıp, tuvğan Kökköz köyünden uzaq Sibirge sürgün etildi.
Qorantamız: anam - Üsniye, men, qardaşlarım Memet ve Rustem babamnıñ artından ağlap qaldıq. Babamnen bir daa körüşmek qısmet olmaycağını o vaqıt daa bilmey, bu künler başlarımızğa yazılğan belâlarnıñ başı olğanını aqılımızğa bile ketirmey edik.
Çoqqa barmay cenk başlandı. Şay da ağır yaşayışımız büs-bütün fenalaştı. Köyümizde işke yaraycaq bir kişi bile qalmadı: bütün erkekler cebege alındı. Biz ise, 10-15 yaşlarında balalar, partizanlarğa yardım ettik, böyleliknen ğalebege öz issemizni, olğanımız qadar, qoştıq.
Aqmescit şeeri faşistlerden azat etilgeni aqqında haberni quvançnen qabul ettik.
Lâkin bu haberden soñ bir ay keçer-keçmez, 1944 senesi 18 mayıs gecesi, sovet askerleri tañ maalinde qapımıznı qaqıp, 10-15 daqqadan soñ, bizge bir şey añlatmayıp, ellerimizge bir şey aldırmayıp, evimizden çıqmamıznı emir ettiler. Çır-çıplaq, aç-zelil halqnı köyümizniñ ortasına aydap, gece azırlanğan yük maşinalarına yüklediler. Men o vaqıt 13-14 yaşlarında pek atik oğlan edim. Askerlerden gizlenip, yük maşinalarınıñ tübünden keçip, evimizden yarım çuval mısırboğday unı alıp keldim. Uzun, uzaq yollarda bu un qorantamıznı açlıq ölüminden qurtardı+
Yük maşinaları Süyrenge yol aldılar. Anda barğan soñ ayaqlarımıznı yerge tiydirmeyip, bizlerni dos-doğru mal vagonlarına toldurmağa başladılar: ses-şamata, ağlav seslerimizni kimse eşitmedi. Sovet askerleri içün bu şamata bir kapik edi. Adamlarnı, mal kibi, kirli ve sasıq vagonlar içine tez-tez soqmağa davrandılar. Bir vagon içine yetmiş-seksen adamnı nıqtadılar.
Saqçılar vagonlarnıñ qapılarını qapattılar. Yorğun ve aç-zelil halq tek aş-suvdan, ev-barqtan degil, atta temiz avadan bile marum qaldı. Bu yol bir aydan ziyade devam etti.
Soñ ise Şahrihan çöllerine tökülgen halqımız açlıqtan, qanlı isal, sıtma hastalıqlarından qırılmağa başladı.
Belli ki, ölgen er bir müminni din boyunca defn etmek - musulman adamınıñ muqaddes boyun-borcudır. Lâkin o vaqıtları milletimiz öyle müşkül bir alda edi ki, ölgen eñ yaqın adamıña bile kimerde qabir qazmağa, mevtanı keregi kibi defn etmege imkân olmay edi. Qırımtatarlarnıñ cesetlerini eşek arabalarına toldurıp, qaydalarğadır alıp ketip taşlar ediler. Er bir yerlerde şakallar ve kiyik köpeklerniñ talanmasından qalğan adamlarnıñ kemikleri yata edi. Menim Memet ve Rustem qardaşlarım da qanlı isaldan keçindiler. Olarnıñ cesetlerini hastahaneden alıp ketken arabanıñ artından çoq çaptım, lâkin arabacıdan bir qaç qamçı aşağan soñ, izlerini sanki şimdi de arqamda is etem, açlıq taqatsızlıqtan yıqılıp artta qaldım.
O vaqıtlarda çoqusı balalar detdomlarda ediler, ana-bitalar ise "hlopzavod"da çalışıp, baraklarda "yaşay" ediler.
Qardaşlarım ölgen soñ, çoqqa barmay, yanıqlarğa çıdap olamağan anaçığımnıñ yüregi patladı. Men anamnıñ ölüsini ayaqyolda taptım. Men, on dört yaşında bala, otuz beş yaşlarındaki gül kibi dülber, mulâyim anaçığımnı, özüm qazğan mezarğa qoyıp, tanış olmağan bir bitayğa yalvarıp, dua oquttırıp, qorantamızdan qalğan soñki adamnı kömdim. Dar dünyada bir özüm qaldım!
Bu faciadan soñ, o yerden dostum Narimannen beraber qaçtıq. Yolda, detdomdan hırsızlağan töşek çarşaflarnı satqanda, bizlerni militsiya yaqaladı ve detpriyomnikke alıp ketti.
- Şimdi bizlerni kene detdomğa qaytarıp yiberirler, andaki terbiyecimiz ise etegini köterip, balalarnı öyle qattı tepeley edi ki, hırsızlıq yapqanımız içün bizni iç bir şeksiz öldürir, deye qorqudan dır-dır qaltıradıq.
Şu arada detpriyomnikke ketirilgen bütün balalardan olarnıñ ad ve soyadlarını sorap başladılar. Ne yapsam da, anavı detdomğa bir daa tüşmemek içün adımnı deñiştirip aytmağa mecbur oldım. Maña nevbet kelgende, aqılıma köyümizniñ çetinde yaşağan, kimsesi olmağan, yuvaş bir insannıñ adı tüşti ve men:
- Âyayev, dedim.
- Adıñ ne? - degenlerine, rahmetli qardaşçığımnıñ adını - Memet, - dep ayttım.
Böyleliknen, Mamut qartbabamnıñ, Asan babamnıñ adlarını ğayıp etip, men Âyayev Memet oldım+
Qartbabamnıñ közleri bu sözlerden soñ yaşqa toldı, lâkin o, sözüni devam etti:
- Bu, evlâdım, tek bir qorantanıñ taliyi degil, bu - bütün qırımtatar milletiniñ başına sovet rejiminiñ ketirgen belâsı. Lâkin mağrur halqımız tiz çökmedi: Vatanğa qaytuv areketlerni başladı. Elli yıldan ziyade devam etken sürgünlik, Vatanğa qaytuv yolları pek ağır oldı. Şükürler olsun, bugün ana-Vatanımızda yaşaymız, lâkin adımızdan qara leke daa silinmedi ve devletçiligimiz tiklenmedi, demek, adalet küreşi devam etmekte. Siz ise, yañı nesil, parlaq kelecegimizniñ işançısıñız!
Aziz YAÂYEV,
Bulğanaq köyündeki milliy mektepniñ talebesi
3.Bağçasaray milliy mektebiniñ musafiri
Bağçasaraydaki 5 sanlı milliy mektepteki talebeler ve ocalarnıñ Amerika Qoşma Ştatlarından Qırımğa teşrif buyurğan 88 yaşlı Şefiq Gülnurnen körüşüvi şöyle tedbirlerniñ birisi oldı.
Gülnur bey yaşlarnen subeti devamında olarğa özüniñ ömüri aqqında ikâye etip, başından keçirgen facialı künlerini hatırladı. Lâkin mektep tedbiri tek musafirniñ hatırlavlarından ibaret olmadı. Meger o, mektep balalarına Amerikadan bahşışlar, daa doğrusı, çantalar alıp kelgen. Mektep yolbaşçılığınıñ bildirgenine köre, bu çantalar nevbetteki oquv yılında birinci sentâbr künü birinci sınıf talebelerine ediye etilecek.
Bağçasaray qadın-qızlar ligasınıñ reisi Zodiye Saliyeva liga adından ürmetli musafirge çeçekler bağışladı ve programmada iştirak etken talebelerge de ayrı bahşışlar berdi. Öz nevbetinde talebeler musafirge öz mektebi aqqında ikâye ettiler. Qırımtatarlarnıñ taqdirinde eñ facialı künge bağışlanğan bir sıra şiirler oqup, toplanğanlarnı öz yırları ve oyunlarınen hoşnut ettiler.
Elmara MUSTAFAYEVA
- oquldı - 423
