Yañı dünya 22.05 2010 №19

1.VATANIM - ĞURURIM!

Bıltır avgust ayında biz qorantamıznen Üsniye büyükanamnıñ anası doğulğan Sudaq rayonınıñ Voron köyüne köydeşler körüşüvine bardıq. Voron - pek dülber köy eken. O dört dağnıñ ortasında yerleşken - Qara-Dağ, Tavşan-Burun, Qaravul qaya, Qolasats-Burun. Men öz ecdatlarımnıñ tamırlarınen meraqlanıp başladım. Evelden köyniñ ortasında pek büyük özen aqa, üç çeşme bar eken. Şimdi özen qurudı, köyde bir çeşme qaldı.

Körüşüvde yaşlar qartlardan Voron adınıñ tarihınen meraqlandılar. Bir qartbaba efsane aytıp berdi. Evelden şu köyde boğday çekken degirmen bar eken, er kes mında un almağa kele eken. Qomşu köylerden dağ üstüne çıqıp, aşağı tüşmeyip, bağırıp soray ekenler: "Un var?". Aşağı köyden olarğa cevap bereler: "Var un! Var un!". Öyle etip adı "Var un", dep qala. Soñ ise "Varun" adı "Voron"ğa çevirile. Köyde biz qartbabamnıñ (Alla rahmet eylesin) yaşağan evine bardıq. Bütün soy-soplarımıznıñ evleri alâ daa tura, lâkin içinde kelmeşekler yaşay.

Üsniye büyükanamnıñ Smail qartbabası ve Urqiye-Şerfe qartanası doğma Qarasuv şeyhlerindendir. Smail qartbabam başta Qarasuvda din boyunca tasil alğan, soñ bir buçuq yıl Aqmescitte Cuma-camisinde oquğan. Soñ sohtalarnı mollalıq etmege köylerge yibereler. Smail qartbabam Voron köyüne tüşe, andaki camide mollalıq ete, din oquvı mektebini aça ve balalarğa din oquvını ögrete.

1900 senesi Smail qartbabam ve Urqiye-Şerfe qartanam evleneler. Olarnıñ qorantasında 14 bala doğa, olardan tek yedisi sağ qala. Olardan birisi Üsniye büyükanamnıñ anası Mosniye-Şerfedir (1919 s.). Qartbabamnıñ qorantasını köyde pek ürmet ete ekenler.

Smail qartbabam eki kere sürgün olunğan. Birinci sefer 1927 senesi. O vaqıt köyniñ cemaatı Sudaqnıñ apshanesinden onı qurtarıp alğan. Apshaneden qaytıp kelgen soñ, qartbabam bütün din ve tarih kitaplarını öz talebelerine saqlamağa buyura. 500-den ziyade kitapnı dört adam - qartbabamnıñ talebeleri saqlaylar. Bular - Saraf Smail ağa (voronlı), Galbay İbraim ağa (voronlı), Qara Mustafa oca (ayserezli), Seytabla Seyt-Vaap ağa (ayserezli). Olar er bir kitapnı balavuzğa batırıp, qurutıp, episini teriden tikilgen çuvallarğa qoyalar, gece köy deresiniñ bir yerinde kömeler. Bu acayip adamlar endi rahmetli olğanlar, lâkin olarnıñ yapqan işleri aqqında ikâye ağız-ağızdan aytılıp, torunlarına kelip çıqtı. Elbet de, bu degerliden-degerli kitaplar tapılsa, milletimizge büyük fayda olur edi.

Eki yıl keçken soñ, qartbabamnı kene sürgün ettiler. Bu sefer - Uralğa. Bütün mal-mülküni sovet ükümeti tartıp ala. Urqiye-Şerfe qartanam 7 balanen özü qala ve çoqqa barmay vefat ete. Smail qartbabam ise Uralda vefat ete, onıñ mezarlığı belgisiz. Qartbabamnıñ camisi alâ daa tura, amma 1927 senesi onıñ içinde klub yapqanlar, minaresini yıqqanlar. O bina alâ daa klub sayıla. Körüşüv künü qartlarımız o binanıñ içinde namaz qıldılar. Böyle etip, 79 yıl degende şu camide Smail qartbabamıznıñ torunlarına, talebelerine namaz qılmağa, dua oqumağa qısmet oldı. Körüşüvge kelgen cemaatnıñ közlerinden quvanç közyaşları tama edi.

Cenkten evel Voron köyünde 400 qırımtatar qorantası yaşağan. Şimdi ise 12 qırımtatar qorantası sürgünlikten qaytıp, mında yerleşken. Qartbabamıznıñ camisi yanında 500-yıllıq dud teregi öse, onıñ yanında qartbabam yaptırğan çeşme de tura. Onıñ suvu pek salqın ve lezetli. O suvnı içip, ölülerimizni añıp, "canlarına tiysin", - dedik.

Bu ikâyede men ecdatlarım aqqında qısqadan yazdım. Alla qısmet etse, men bütün soy-soplarım aqqında malümat toplap, bu aqta yazmağa isteyim.

Qırımnıñ er yeri dülber. Men Qırımnıñ er bir şeeri, köyçigi, özençigini, dağ ve bağlarını, deñizni sevem ve öz Vatanımnen ğururlanam. Qırımnıñ özü - cennet köşesi. Menim ecdatlarım mında yaşağan, men olarnen de ğururlanam. Qırım - bizim Vatanımız, biz ve bizim nesillerimiz de mında yaşamaq kerek ve, inşalla, yaşaycaqtır!

Lütfiye QURTÜMEROVA,

6-ncı sınıf talebesi,

Zuya qasabası

2.Niayet, yañlışlar tüzeltildi

Şimdi men ikâye etmege istegen vaqiadaki kibi allar bir çoq insanlarımıznıñ ayatlarında da sadir olğandır. O da bir çoqlarımıznıñ ya soyadlarımıznıñ, ya da öz adlarımıznıñ, yahut da doğğan yıllarımıznıñ, künlerimizniñ deñişkeni, yañlış yazılğanıdır. Bu hatalarnıñ ekseriyeti insanlarnıñ özleri tarafından degil de, devlet idarelerinde çalışqan çinovnikler, ya da ana-babanıñ cailligi, yahut da zemane ketirip çıqarğan şaraitler sebebinden yapılğandır. Qorantamız ayatında bularnıñ deyerli er birine misal barlığından ğayrı, özümniñ "bilmirligim" sebebinden yapqan yañlışım da bar.

Evelâ devlet çinovnikleri yol bergen bazı hatalar aqqında ikâye eteyim.

Sürgünlikke oğratılğan yılımız, Özbekistanda er kesniñ ellerinden Qırımda berilgen pasportlarını cıyıp aldılar. Kel zaman-ket zaman, tekrar pasport berilecek vaqıtta insanlarnıñ adları, familiyaları (soyadları) komendaturadaki cedvelde yazılğan şekilinde yazılması şart olaraq qoyuldı ve o yerden berilgen spravkağa esaslanıldı.

Komendnaturanıñ cedvelinde ise, babamnıñ adı ve soyadı "Hayredin Qurtnezir", menimkisi de, "Zakir Qurtnezerov" şeklinde yazılğan. Böylece, men orta mektepni bitirgen vaqtımda alğan pasportımda soyadım şu yañlışnen alındı. Soñundan, babama pasport alğanımızda soyadı Hayredin öz adı, öz adı ise, soyadı olaraq yazıldı. O vaqıtlarda gazeta muarriri olaraq çalışqanım sebebinden, pasport idaresiniñ başına rica etip, babamnıñ pasportındaki yañlışnı tüzettirip, tekrar yañı pasport alğan edik.

Lâkin, menim doğğan tarihımdaki yañlış özümniñ "bilmirligim" sayesinde yüz berdi. Vaqia böyle olğan edi:

Yuqarıda degenim kibi, insanlarğa Qırımda berilgen pasportlar cıyıp alındı. Amma menim doğuv aqqındaki metrikam elimizde qalğan. O da Qırımda, 1933 senesi köy soveti tarafından berilgen. Üstünde dörtköşe, tögerek müürleri mevcut.

Künlerniñ birinde, yedinci sınıflarda oquğanımda, metrikam elime tüşti ve ondaki yazılarnı közden keçirip başladım. Metrikanıñ esas qısmında adım, soyadım, doğğan yerim, yılım, ayı ve künü yazılı. Doğğan künüm "2 dekabr" diye yazılğan. Metrikanıñ solda yuqarı köşesindeki müürde ise, "12" tarihı tura. Bu eki raqam menim bala qafamnı qarıştırdı. "Nasıl ola da, bir metrikada menim doğğan künüm eki çeşit yazıla?", - diye tüşündim ve "bilmirligime" barıp, köy sovetiniñ o zamanlardaki kâtibi yapqan "yañlışnı" doğrultmağa qarar berdim. Elime merekep qalemimni alıp, metrikadaki doğğan künüm "2 dekabr"niñ ögüne "1" raqamını sızdım. Bundan soñ bütün resmiy vesiqalarımda doğğan künüm dekabr 12 olaraq yazıldı. Bu yapqan yañlışımnı yıllar keçken soñ añladım ve Qırım devlet arhivine metrikamnıñ nushasını sorap, ariza yolladım. O yerden doğğan künüm dekabr 2, köyüm Varnautka, soyadım Qurtnezirov olğanı aqqında spravka keldi. Lâkin o vaqıtlarda bu yañlışlarnı tüzeltmege imkân olmadı.

2010 senesi fevralde tekrar arhivge ariza yazdım. O yerden alınğan spravkada kene evelki malümatlar bildirildi. Men bu vesiqalarnen ait teşkilâtqa yañı pasport almaq içün muracaat ettim ve onı aldım. Böylece, nice yıllar vicdanımnı azaplap kelgen yañlışlar tüzetildi.

Zakir QURTNEZİR

3.Nasipköyde yañı cami olacaq

Halqımız Vatanğa qaytıp kelgen soñ, ana-yurtta yerleşüv qıyınlıqlarını yeñerek, sovetler devrinde on yıllarnen yasaq etilgen dinimizni de tiklemege belsendi. Çoq yerlerde Türkiye Diyanet Vaqufınıñ ve andaki ayrı insanlarnıñ yardımınen, ayrı yerlerde araplarnıñ yardımınen de yañı-yañı camiler quruldı. Bazı yerlerde ise faal cemaatçı insanlarnıñ teşebbüsi ve areketleri sayesinde çetten yardım beklemeden çaresini tapıp, cemaat özü cami qurucılığına kirişti ve maqsadlarına nail oldılar.

Böyle teşebbüsçi insanlardan biri Kefe regionındaki Nasipköy cemaatçısı Acredin Smailovdır. Ana-babası Sudaq rayonı Otuz köyünden olğan Acredin ağa Taşkent vilâyeti Dalverzin-1 sovhozından Qırımğa 1991 senesi köçip kelgen ve bu teşebbüsçi insan on sekiz yıldan berli cemaat arasında din işlerini teşkil etüvnen meşğul. Onıñ faal areketi sayesinde cemaatnen beraber köyde Yuqarı Cami quruldı ve çoq yıldan berli köy cemaatı ibadetlerini bunda yapalar, cuma namazlarını, bayram namazlarını mında qılalar. Acredin efendi teşkiliy işlernen bir sırada, mollalıq da yapa, cemaatnıñ er keregine yaray. Köyde musulmanlıq ep pekişe, dua-senalar, cenazeler, urf-adetler keregi kibi belli bir tertipte alınıp barıla, cemaat arasında birlik-beraberlik üküm sürmekte. Bunda köyniñ ileri adamı Acredin Smailovnıñ halq arasında itibarı da büyük rol oynay.

- 2009 senesi köyümizde çoq hayırlı işler yapıldı, - dey Acredin ağa.- Belli insanlarnıñ qoltutuvı ve yardımı ile camimizniñ içi, tışı ğayrıdan tamir etildi. Caminiñ içi bezetildi, kerekli eşyalar alındı. Caminiñ tışqı qiyafeti, çevre-çeti, azbarı, yolları, yanındaki mezarlıq - episi temizlendi, tüzetildi, abadanlaştırıldı. Şimdi baqsañ, göñlüñ köterile. Alla cümlemizni birlik-qardaşlıqtan, dinden-imandan ayırmasın.

Acredin ağa bu işlerge yardım qolunı uzatqan ve öz emeginen iştirak etkenler arasında şu insanlarnıñ adlarını ayrıca añdı: Ablayev Alim (Kefeden), Hatip Bekir ve oğlu Eskender, Kataki Edem (din cemiyetiniñ reisi), Abdullayev Server ve Abdullayev Remzi (iş adamları), Abduramanov Zair, Aliyev Şevket, Haliliç Üsein (imam), Bakşişev Sadıq ve digerleri.

Elbet, yapqan yardımları, sadaqaları, ustalıqları, zametleri içün Alla olardan razı olsun, er bir işlerinde Alla olarğa yardımcı olsun, bütün niyet-maqsadları yerine ketirilsin. Böyle insanlarımıznıñ sayısı ep artsın, birlik-beraberligimiz pekişsin.

"Qayda birlik - anda tirilik!" degenler qartlarımız. Birlik olğan yerde daima işler oñ kelir ve böyle birlik-beraberlik ile biz Vatanımıznıñ saibi ola bilirmiz.

Soñki vaqıtta Acredin Smailov bir büyük işke daa tutundı. Yuqarıdaki cami Nasipköy ve qomşu köylerniñ cemaatı içün azlıq etkeni sebebinden, mında büyük cami qurmaq ihtiyacı peyda oldı. Ayrı adamlarnıñ ve kerekli memurlarnıñ yardımınen o, köyniñ ortasında yañı cami içün topraq almağa ve onı resmiyleştirmege nail oldı. Tezden cemaat bu yañı caminiñ de qurucılığına kirişecek. Eminliknen aytmaq mümkün ki, Acredin Smailov kibi, yuqarıda añılğan ve köydeki daa diger belli insanlar bar eken, olar birlik olıp, bu muqaddes işniñ de soñuna çıqarlar. Alla olarğa küç-ğayret bersin.

Acı Muhammed-Riza FAZIL,

din erbabı, Qırım

musulmanları

IV Qurultayı teftiş

komissiyasınıñ azası

4.Türkiye universitetlerinde

mezuniyet şöleni

Bu künlerde Türkiye Tasil nazirligi bütünulke mezuniyet şölenini (festivalini) keçirdi.

Bu şölende on biñlerce student mezuniyet eyecanını is etti. Tek Anqara şeerinde 7 biñ student çeşitli universitetlerden mezun etildi. Türkiye aliy oquv yurtlarını bitirgen yabancı studentler, qırımtatar gençleri ve olarnıñ ana-babaları da bu şölenge Anqarağa davet etildiler.

Türkiye Tasil nazirligi ve "Maarifçi" birleşmesiniñ işbirligi neticesinde bu sene şölenge 3 qırımtatar musafir olaraq yollanıldı. "Türk cumhuriyetleri ile türk ve aqraba toplulıqları ögrencileri VII ananeviy mezuniyet şöleni" adındaki bu mezuniyet merasimine filologiya ilimleri namzeti, QMPU ocalarından Leniyara Selimova (Anqara devlet universitetiniñ mezunı), Gülizar Emirsaliyeva (Saqarya devlet universitetinden bu yıl mezun olğan Alim Emirsaliyevniñ anası) ve Öleg Velilâyev (Ğazı universitetinden bu yıl mezun olğan Emil Velilâyevniñ babası) davet etildiler.

Türkiye Tasil nazirliginiñ memurları qırımtatar gençleriniñ oquvda yüksek muvafaqiyetler köstergenini qayd ettiler.

Öz habercimiz