Yañı dünya 28.08 2010 №33

1.Vatanımıznıñ sıñırı ne yerde?

Er bir halqnıñ öz tili bar. Tilniñ degerligi şu tilden faydalanğan adamlarnıñ çoq ya da az sayıda olğanına bağlı degildir. Tilde onıñ ¬icatçısı olğan halqnıñ tarihı ve medeniyeti aks oluna. Eñ esası ise – til içtimaiy teraqqiyatta pek büyük emiyetke malik ola.

Elbet, til içtimaiy adise sıfatında adamlar arasında esas alâqa vastası olıp kelgen. Sözde, insan doğıp, kemalına yeter eken, o, ana tili, ana-Vatan, ana-topraq kibi milliy degerliklerni şu til vastasınen añlay ve is ete turğan. Bunıñ negizinde onda milliy añ, vatanperverlik, milletperverlik kibi añlamlar peyda olğan ve şuurımızğa siñgen.

Elbet, şay, amma keliñiz, elimizni kökregimizge qoyıp, öz-özümizge sual berip baqayıq: mına, endi qaç onyıllıqtan berli vira yabancı til batağına batayatqanımızda, evde, işte, soqaqta şu yabancı tilde qonuş¬qanımızda, balalarımıznı kene de şu tilde terbiyelegenimizde milliy degerliklerni ana til vastasınen añlay ve is etip olamızmı? Cevabı accı ekenini er birimiz bilemiz, doğrumı? Öyle eken, bizim şimdiki alımızda halqnıñ tarihını ve medeniyetini öz tilimizde tolusınen aks ettiremiz, demege aq¬qımız barmı? Buña kerçekten irişmek içün er şeyni yapamızmı, mevcut imkânlardan bile faydalanamızmı?

Uşakov ve Öjegov öz luğatlarında "Ana tili – bir de-bir adamnıñ Vatanınıñ tili, balalığından laqırdı etip kelgen tili" dep añlatalar. Ermenilerniñ Movses Horenatsi degen meşur bir adamları ise: "Ermenistannıñ sıñırları ne yerde?", – degen sualge: "Ermeni tiliniñ qullanıluvı bitken yerde", – dep cevap bergen. Ne qadar manalı cevap!

Ya, bizde? Şimdi halqımıznıñ eñ azdan üçte eki qısımı öz tilinde laf etmey, deyler. Desene, böyle devam etse, tezden biz içün Vatan dep aytmağa aqqımız olğan yer qalmaycaq?! Alla köstermesin!

Kendini milletperver, vatanperver sayğan, lâkin öz milletine mensüp adamlar arasında da basa-bas qazaqça tasırdatqan kimersi faallerden "efendim, milletperver degenleri asla nedir? Öz tiliñni aşşalap, başqa tilde laf etmekmi?" dep soraycağıñ kele. Başta bir özü suçlu olğan böyle milletperverniñ ıntılışları ne derecede samimiydir?

Bizim devletçiligimiz yoq, şunıñ içün de tilniñ vaziyeti yaramay, biz ana tilde mektep körmedik, şunıñ içün de til bilmeymiz, dep ne vaqıtqa¬ce öz-özümizni aldatacaqmız?

Abdul-Kerim

2.Professor Adile EMİROVA:

"Latin yazısına keçmek içün til siyasetini deñiştirmek kerek"

Sürgünlikte tilimiz o qadar örselendi ki, onı yañıdan canlandırmaq içün daa yıllarnen çalışmaq kerektir. Tabiiy ki, tilnen bağlı bir çoq meselelerni ciddiy çezmek içün buña til mütehassıslarını celp etmeli. Meselâ latin yazısına keçeyik, degenimizden mesele birden al olunmaz. Bunıñ içün başta latin yazısı esasında mahsus qaidelerni işlep çıqmaq, soñundan olarnı ömürge tadbiq etmek kerek. İşte, bu yıl Bütündünya qırımtatar kongressiniñ avalesi ile Qırım müendislik-pedagogika universitetinde aynı bu işlernen oğraşayatqan işçi gruppa teşkil etildi. Biz mezkür gruppanıñ reberi, tilşınas alim, filologiya ilimleri doktorı, professor, Ukrainada nam qazanğan ilim ve tehnika erbabı, QMCde nam qazanğan tasil ve ilim hadimi, Qırım ilimler akademiyasınıñ aqi¬qiy azası Adile Emirova ile körüştik. Bugün oquyıcılarnıñ diqqatına onıñ ile subetimizni teklif etemiz.

– Adile hanım, soñki vaqıtta latin yazısına keçüv meselesi sıq-sıq muzakere etile. Bütündünya qırımtatar kongressiniñ avalesi ile QMPUde latin yazısına keçüv boyunca işçi gruppa da teşkil etildi. Siziñce, yaqın vaqıt içinde latin yazısına keçmek imkânımız barmı ve bu meselede nasıl esas problemler mevcut? Şimdiki vaziyette latin yazısına keçmek erte degilmi? Çünki yazılı tilde latin yazısını doğru qullanmaq meselesi de bar…

– Qırımtatar yazısını latin urufatına keçirüv meselesi asılında 20 yıldan berli muzakere etile. Bu yönelişte belli bir ameliy adımlar da atıldı: 1992 senesi Aqmescitte halqara ilmiy-ameliy konferentsiya olıp keçti. O vaqıt teşkil etilgen işçi gruppa aynı o yılnıñ küzüne qadar latin yazısı esasında yañı qırımtatar elifbesini azırladı. Beş yıldan soñ, yani 1997 senesi, yañı grafika sistemi QMC Yuqarı Şurası tarafından qanuniyleştirildi.

Soñki yıllarda qırımtatar kütleviy informatsiya vastaları yañı latin urufatından (kirillitsanen birlikte) sıq-sıq faydalanalar, lâkin oquv yurtlarında tek kirillitsa qullanıla. Ne içün latincege bu vaqıtqace tolusınen keçilmey? Bu sualge kimse tam bir cevap berip olamay. Albu ki, soñki yıllarda geosiyasiy şarait sezilirli derecede deñişti. Bir taraftan, ana-Vatanda yaşağan qırımtatarlarnıñ diasporanen alâ¬qaları kenişley ve quvetlene. Qırımtatarlar yaşağan çeşit ülkelerde – Türkiyede, AQŞta, Almaniyada, Frantsiyada ise, belli ki, latin urufatı qullanıla. Bu sebepten yazılı alâqalarımızda qıyınlıqlar peyda ola. Başqa taraftan, Ukrainanıñ qanunları da deñişti: 2006 senesi yanvar 1-den "Regional tiller ve azlıqlarnıñ tilleri boyunca Avropa hartiyası" ("Yevropeyskaya hartiya regionalnıh yazıkov i yazıkov menşinstv") aqqında halqara añlaşma qanun küçüne kirdi. Bu añlaşmağa binaen Ukraina milliy azlıqlarnıñ 13 tilini, şu cümleden qırımtatar tilini, saqlap qalmaq ve inkişaf ettirmek mecburiyetini aldı. Hartiya nizamnameleriniñ ayatqa keçirilmesi içün mesülietli olaraq Milletler ve din işleri boyunca devlet komiteti tayinlendi. Şundan soñ Ukraina, Hartiyanıñ 15.1-nci maddesine köre, Hartiyanı nasıl eda etkeni boyunca maruza azırladı ve onı 2007 senesi avgust 1-de Avropa Şurası Baş kâtibine taqdim etti. Soñundan mustaqil ekspertler Ukrainanı ziyaret etip, Hartiya nizamnameleri Ukrainada nasıl kerçekleştirilgeniniñ nezaretini (monitoringini) keçirdiler. Olar milliy azlıqlar vekillerinen körüşken soñ esabat maruzasını azırladılar.

Zanımca, QMC Milletler işleri boyunca cumhuriyet komitetiniñ bundan haberi bar edi. Lâkin meni, 1991 senesinden berli qırımtatar tili meselelerinen ve, cümleden, latin yazısına keçüv meselelerinen oğraşqan alimni, bu mevzudaki muzakerelerge kimse davet etmedi.

Latin yazısına yaqın vaqıt içinde keçmek mümkün. Bunıñ içün QMC Milletler işleri boyunca cumhuriyet komitetiniñ yuridik bölügi Hartiyanı, Ekspertler komitetiniñ maruzasını, Avropa Şurası nazirler komitetiniñ Ukrainağa tevsiyelerini ve Hartiyanen bağlı bütün başqa vesiqalarnı diq¬qatnen ögrenmek kerek. Bunıñ esasında ait vesiqa azırlanğan soñ, onı Ukraina Milletler ve din işleri boyunca devlet komitetine yollamalı. İhtimal, bu problemni al etüvniñ başqa yolları da bardır.

Latin yazısını doğru qullanmaq, degende neni közde tutası¬ñız? Aynı sözler ve grammatik şekillerniñ türlü-türlü yazıluvını aytsañız, olar, belli ki, imlâ ve punktuatsiya qaidelerinen, printsiplerinen nizamğa qoyulalar. Bu qaideler artıq tertip etildi ve ¬ağımdaki seneniñ mayıs ayında "Qırımtatar tiliniñ imlâ ve punktuatsiya qaideleri" leyhası Aqmescitte taqdim olundı. Leyha menim reberligimde çalışqan qırımtatar filolog-alimleri (10 adam) tarafından azırlandı.

– Siz çoq vaqıt aliy oquv yurt¬larında ocalıq yapasıñız. Qırımtatar tili problemi boyunca bir çoq maqaleler yazdıñız. Siziñce, soñki yıllarda filolog-studentler arasında qırımtatar tilini menimsev seviyesi arttımı, ya da, aksine, eksildimi?

– Soñki yıllarda, şübesiz, ana tilimizge meraq arttı. Ve tek filolog-studentler arasında degil, kenişçe – başqa ihtisaslıqta oqu¬ğan gençler de tilni ögrenmege tırışalar. Aynı vaqıtta, başqa millet vekilleri de qırımtatar tilinen meraqlanğanlarını körem.

Söz kelimi, qırımtatar tiliniñ sotsial itibarlılıq (prestijnost) seviyesini kötermek maqsadınen mahsus leyha işlense yahşı olur edi. Bu mürekkep bir mesele, onı tek filologlar degil, sotsiologlar, tarihçılar, psihologlar da çezmek kerekler. Böyle leyha qırımtatar milliy ğayesine "çalışır" edi. Teessüf ki, qırımtatarlar arasında böyle mütehassıslarnı şimdilik körmeyim.

– Adile hanım, siziñ fikiri¬ñizce, bizde luğatlar ne sebepten bu qadar az sayıda azırlana ve çıqarıla. Bizge birinci nevbette nasıl luğatlar kerek? Bugünde ilk-evelâ keyfiyetli luğatlarnı çıqarmaq ve olarnı er bir qırımtatar qorantasına yetkizmek kerek, degen fikirnen razısıñızmı?

– Elbet de, bizde luğatlar pek az ve olar yeterli seviyede degiller. Bunıñ sebebi şunda ki, yüksek ihtisaslı leksikograflarımız, yani luğatlar boyunca mütehassıslarımız, yoqtır. Böyle mütehassıslar azırlanmaylar.

Zanımca, birinci nevbette, rusça-qırımtatarca luğatlarnı çoq nushada (eñ azdan 100000 nushada) azırlamaq ve qırımtatar qorantalarına bedava darqatmaq kerek. Qırımtatarlar rusçanı daa yahşı bileler ve rusça-qırımtatarca luğatlar olarğa tuvğan til müitine "kirmege" yardımcı olur. Şübesiz ki, izaatlı luğatlar da ğayet kerekler: olar tilni ögrene¬cek qırımtatarlarnıñ söz baylığını arttırır.

– Halqımız assimilâtsiya olmaq havfı astında bulunğanı aqqında çoq aytıla. Bunıñ ögüni almaq içün ne yapmalı?

– Kerçekten de, assimilâtsiya olmaq havfı bar. Bunıñ esas sebebi şunda ki, qırımtatarlarnıñ üç nesili sovet totalitar rejimi şaraitinde östi ve öz medeniyeti içinde şekillenmek imkânından marum edi. Lâkin bu tek bizim halqımıznıñ belâsı degil, er angi az sayılı halq ögünde böyle problem bar. Soñki on yıllar içinde globalizatsiya ceryanı keniş qulaç alğanı da buña tesir ete. Bunıñnen beraber, elbet de, Ukrainanıñ milliy siyaseti, şu cümleden bunıñ terkibiy qısmı – til siyaseti, yañlış olğanı da buña sebep ola.

Biz, qırımtatarlar, böyle büyük ceryanlarğa ve sotsial tazıyıqqa nasıl qarşı tura bilemiz? Zanımca, qırımtatar elitası sotsiologiyada milliy ğaye dep adlandırılğan umumiy bir fikirni halqnıñ añına siñdirmek kerek. Men bu ğayeni "Biz – qırımtatarmız!" degen formulada körem. Eminim, bu formula milliy medeniyetimizni saqlap qaluvda eñ işançlı vasta olur. Albu ki, er bir millette medeniyetniñ temelini teşkil etken nesne – tildir.

Seyran SULEYMAN subetleşti

3.Eñ muqaddes kitabımız

Menim baba taraftan qartanam ve qartbabam asıllı Yalta civarındaki Partenit köyündenler, anamnıñ ana-babası ise Sudaq rayonınıñ Qutlaq köyündenler. Er bir qorantanıñ özü içün eñ aziz, eñ muqaddes, eñ qıymetli bir şeyi olğanı kibi, bizim evimizde de eñ qıymetli şey bu – Quran-ı Kerimdir. Bu muqaddes kitap biz içün tam manada qıymetlidir.

Evimizde saqlanıp tutulğan Quran tevabamızda 1880 senesinden berli kelin olacaq qızlarğa berilip kelgen. Aslı Quran menim qartanama onıñ qartanasından kelip tüşken. Onıñ adı Seydali qızı İmgulsüm eken. Olarnıñ qorantası Seyitlerden olıp, olar pek dindar, oqumış, müteber adamlar ekenler. İşte, bu Qurannı İmgulsüm qartanam özüniñ qızına, o ise özüniñkine ve menim anam – Hati¬ce Abdullayeva da kelin olğanda, anası Alime qartanam bağışlağan.

1944 senesi qırımtatarlar vahşiyler¬ce sürgün etilgende, qartanam pek çoq şeylerni alıp yetiştirmese de, askerlerge köstermeyip başta bir Quranını ala, ni¬ce-nice meşaqatlarğa baqmadan, onı özünen Özbekistanğa ketire. Qurannı açıp, onı saifeler, yapraqları ipranğanını körer ekensiñ, o, Özbekistanda da sadece divarda asuvlı alda degil de, kerçekten de defalarca oqulğanını añlamaq mümkün.

Kerçek, sürgünlilernen tolu poyezd Özbekistanğa keteyatqanda, qartanamnıñ babası bütün yol Qurannı qolundan tüşürmeyip oqup ketken, amma poyezd Stalingrad şeerine yetip kelgende vagon içinde qolunda Qurannı tutaraq, vefat etken. Poyezddakiler cenaze namazını da şu Qurannı oqup qılğanlar. Poyezd toqtap turğan vaqıtta mevtanı qabristanda kömmek içün fursat bile tapılğan. Qartanam: "Bu – Allanıñ kerametidir!", – dey edi, çünki yolda ölgen adamlar ekseriyette kefinsiz, cenaze namazı qılınmadan, demiröl kenarında, çölde bıraqılıp qaldırılğan…

Şimdi Quran bizim evimizniñ töründe tura. Qartbabam onı cuma künleri alıp oquy ve meni de ögrete.

İnşalla, tatam evlense, anam bu Qurannı oña bağışlaycaq…

Amza ABDULLAYEV,

Aqşeyh rayonı Berözovka

köyündeki mektepniñ talebesi

4.Qırımda Çeçenistan Prezidentiniñ maliyeviy

yardımınen qurulğan yañı cami açıldı

Avgust 20 künü Or Qapı (Krasnoperekopsk) rayonınıñ Voinka köyünde yañı cami açıldı. Caminiñ açılış tedbirinde yerli sakinler, Müftiyat ve Milliy Meclis vekilleri, caminiñ qurucılığına maliyeviy yardım etken Çeçenistan cumhuriyetiniñ temsilcileri ve diger musafirler iştirak ettiler.

Tedbirde Qırım musulmanları müftisi acı Emir¬ali Ablayev mubarek Ramazan ayında Qırımda daa bir yañı cami açılğanı halqımıznıñ daa bir zaferi olğanını ayttı. Qırım müftisi bu camini yañıdan qurmaq leyhasını ömürge keçirgen Milliy Meclis reisiniñ birinci muavini Refat Çubarovğa ve bu işni maliyeviy desteklegen Çeçenistan cumhuriyetine minnetdarlıq bildirdi. "Bu cami sizge emanettir. Cami boş turmasın, onı toldurıñız, biri-biriñizni sevip-sayıñız", – dedi acı Emirali efendi köy sakinlerine muracaat eterek.

Bundan soñ mahsus caminiñ açılışı munasebetinen Qırımğa teşrif buyurğan Çeçenistan müftisi Sultan Mirzayev çıqışta bulunaraq, Çeçenistan Prezidenti Ramzan Qadırovnıñ selâmını yetkizdi ve yañı camige Çeçenistan Prezidentiniñ anası Aymani Qadırova adından Quran bağışladı. "Qırımtatarlarnı ve çeçenlerni bir din ve sürgünlik kibi umumiy facia birleştire. Bugün bu yerde cami açılğanı tek Qırım içün degil, bizim içün, bütün musulmanlar içün bayramdır", – dedi müfti Sultan efendi. Çeçenistan cumhuriyetiniñ müftisi Qırımda ordu hızmeti eda etkenini, bunıñ içün de yurtumıznen tanış olğanını, qumıq tilini bilgeni içün qırımtatarcanı da añlağanını ayttı.

Milliy Meclis reisiniñ birinci muavini, Bütündünya qırımtatar kongressiniñ prezidenti Refat Çubarov eyilik etken eyilik bulur, diye ağır cenkten soñ yañıdan ayatqa turayatqan Çeçenistandan yüzlernen çeçen balaları Qırımğa kelip, qırımtatar qorantalarında raatlanğanlarını hatırlap, qırımtatar ve çeçen halqları biri-birine yardım elini uzatmağa daima azır olğanlarını ayttı. R. Çubarov caminiñ qurulışını desteklegen Çeçenistan Prezidenti Ramzan Qadırovğa Milliy Meclis ve bütün halqımız adından teşekkürler bildirdi. "Qırq yıl evelsi milliy tüsimiz bile qalmağan bu köyge ilk qırımtatar qorantaları sürgünlikten qaytıp başlağanlar. Şimdi ise bu köy qırımtatarlarnıñ eñ büyük köylerinden biridir. Köyde böyle dülber cami peyda olğanı epimiz içün quvançlı ve müim vaqiadır. İnşalla, mında ileride milliy mektebimiz de açılır", - dedi R. Çubarov.

Tedbirniñ soñunda acı Emirali Ablayev cami Çeçenistan cumhuriyetiniñ birinci müftisi Ahmad-hacı Qadırov adına ola¬cağını bildirip, caminiñ yaş imamı Seydali efendini cemaatqa taqdim etti. Şu künü 200 adamnı sığdırğan yañı camide birinci cuma namazı qılınğan soñ yerli sakinler ve musafirlerge Çeçenistan cumhuriyetiniñ yolbaşçılığı adından ediyeler darqatıldı.

Qayd etmeli ki, Voinkadaki yañı cami em tıştan, em içinden güzel yapıldı. Türkiyedeki Mimar Sinan universitetini bitirgen azerbaycanlı naqqaş Zaur Orucov camini islâm dinine has acayip örneklernen süslendirdi.

Seyran SULEYMAN