Qırımtatarca
Русский1.Латин уруфатына кечюв: менфий ве мусбет тарафлары
Къырым муэндислик-педагогика университетинде "Къырымтатар тилининъ имля ве пунктуация къаиделери" лейхасы такъдим этильди
Тилимизни латин элифбесине кечирюв проблеми тюневин я да бугунь ортагъа чыкъкъан меселе дегиль, энди он беш-он алты йылдан берли де къызгъын, де сакин музакере этильмекте. Даа да догърусы, тилимизнинъ меселелерине багъышлангъан ильки, Къырымнынъ чешит ерлеринден кельген 200 оджа ве тильшынас мутехассыслар иштиракиндеки конференция 1924 сенеси ве сонъра 1927, 1929 ве, сонъкиси, 1934 сенеси отькерилип, къырымтатар эдебий тилининъ екяне къаиделери бельгиленген эди, Кунюмизде бу гъает муим, зарур джерьяннынъ муреккеплигини, мусбет нетиджелери ве менфий акъибетлерини эр кес анъламакъта.
Белли ки, халкъымыз тарихында арап уруфатындан латинджеге, латинден кирилл элифбесине кечюв аллары эалининъ буюк бир къысмыны джаиллер сырасына къошты. Шимди вазиет, табиий ки, денъишти. Мектепте бир де-бир эджнебий тильни менимсеген инсан ичюн бунынъ ич бир къыйынлыгъы ёкътыр, етер ки инсан озь тувгъан тилини бильсин.
Иште, тилимизни латин уруфатына кечирювни огюне къойгъан эсас вазифелерден бири, деп таныгъан Бутюндюнья къырымтатар конгрессининъ президиумы "Къырымтатар тилининъ имля ве пунктуация къаиделери"нинъ лейхасыны ишлемекни КъМПУ къырымтатар ве тюрк филологиясы факультетине авале этти. Лейха узеринден чалышмакъ ичюн тильшынас алим, профессор Адиле Эмированынъ етекчилигинде 10 адамдан ибарет ишчи группасы тешкиль этилип, онынъ эркянына кафедранынъ доцентлери, оджалары кирдилер. Ишчи группа лейханы азырлав девамында, табиий ки, дженктен эвель отькерильген конференциянынъ материалларына, тильшынас алимлернинъ тедкъикъатларына ве чешит менбаларгъа эсасланаракъ, лейханы он алты кере музакере эткен эм де Романия, Тюркие ве Азербайджан джумхуриетлерининъ тильшынас алимлерине ёллагъан. Бутюн бу ерлерден такъризлер кельди.
Бильхасса Азербайджан девлет университетининъ алимлери къырымтатарларнынъ бу меселесине гъает джиддий янашып, озь теклиф ве муляазаларыны бильдирдилер. Джумледен, белли тедкъикъатчы Хакан Къырымлынынъ такъризиндеки шу сёзлер эр кеснинъ дикъкъатыны джельп этти: "Къайсы диаспорада олса олсунлар, бутюн къырымтатарларнынъ тек Ватаны ве миллий-медений къыбласы Къырымдыр. Ватан диаспорагъа келиштирильмез, диаспоралар Ватангъа келишир. Биз, диаспора оларакъ, айры миллет олмадыкъ, эп бир къырымтатар оларакъ къалдыкъ". Яни диаспорадаки базы бир аркъадашларымызнынъ Къырымда къулланылгъан эдебий тильге таби олмагъа истемейип, озь шивелерине чекмеге тырышкъанларгъа мунасип джеваптыр. Къатты тенкъид ве мыскъыл тарзында язылгъан озь такъризини Таврия миллий университети шаркъ ве къырымтатар филологиясынынъ алимлери де "тёгерек маса" иштиракчилерине даркъаттылар. Лейха боюнджа кельген такъризлернен КъМПУ оджасы алиме Ленияра Селимова таныш этти. Маса субетини кириш сёзюнен Бутюндюнья къырымтатар конгресси президиумынынъ реиси Рефат Чубаров ачты ве алып барды. Овидиус университетининъ профессоры, лейханынъ координаторы Эден Мамут бу лейханынъ романиялы семетдешлеримизге не дереджеде зарур олгъаныны анълатмагъа тырышты. Кеченлерде Меджидиеде "Гузель тилим" адлы эдебий тиль байрамы кечирилип, бундан итибарен Романия укюметининъ къарарына бинаэн эр йыл майыс 5 ресмий суретте Къырымтатар тили куню оларакъ къайд олунаджакъ. Эден бейнинъ айткъанына коре, Романияда къырымтатар тилини инкишаф эттирмек ичюн девлетнинъ эр анги сиясий, къануний ве маддий дестеги мевджут, къырымтатар тилинде окъумагъа истегенлернинъ сайысы да етерли, мектеп ачмакънынъ имкяны да бар, факъат бу меселенен огърашаджакъ, балаларны окъутаджакъ мутехассыслар, оджалар ёкъ. "Йигирми йылда япылмагъан иш энди шу учь ай ичинде япылыр, деген умюттемиз, чюнки артыкъ беклемеге чаремиз ёкътыр", - деди Эден Мамут.
КъМПУ къырымтатар ве тюрк филологиясы факультетининъ деканы Энисе Абибуллаева маса этрафындакилерни кечюв джерьяны узеринде алып барылгъан иш акъкъында тафсилятлы малюмат берди, лейханы азырлагъан кафедранынъ мудири Эмине Гъаниева озь чыкъышында кечювнинъ зарурлыгъыны тиль асабалыгъымызгъа ве, бильхасса, бу хусуста озь фикрини бильдирген белли алим Усеин Куркчининъ къайдларына эсасланаракъ, мезкюр процесснинъ мусбет ве менфий тарафларыны терен огренерек исбат этмеге тырышты.
Лейха музакересининъ тынч кетишаты къызгъын музакереге чевирильмесине ишчи группанынъ башы профессор Адиле Эмированынъ рус тилинде япкъан чыкъышы олды. Буны о Таврия миллий университетинден кельген такъриз де русча язылгъанынен эсасландырмакъ истеди. Ишбу такъриз муэллифлеринден бири профессор Айдер Меметов эм лейханы, эм айрыджа Адиле Эмированынъ чыкъышы ве умумен бильгилерини къатты тенкъидге огъратты. Бу тартышманы бираз ятыштырмакъ ве тарафларны барыштырмакъ ниетинде Эден Мамут къадимде къыз сечюв адетиндеки киби оладжакъ келинге къайнана бакъкъан тешиктен дегиль де, ананынъ козьлеринен бакъмагъа чагъырып, диаспора, хусусан романиялы семетдешлеримиз бу чалышмагъа пек мухтадж олгъаныны текрарлады ве "Тартышмаларгъа сонъ нокътаны салынъыз", - деп ялварды.
Амма урьметли профессорнынъ чагъырувы эшитильмеди.
Лейханы азырлав иш группасынынъ азасы, филология илимлери намзети Нариман Сеитягъяев ТМУден кельген такъризни тенкъид этип, онда ич бир тюрлю конкрет теклиф олмагъаныны, эки кафедра арасында эмекдашлыкъ ерине зенаатдашларындан тек уджюм ве дарбелер корьгенлерини къайд этип: "Десенъиз, Азербайджан Девлет университетининъ потенциалы ТМУнинъкинден эксикче?", - дие тааджипленди.
ТМУ оджасы Лемара Оказ бу джанагъыртувгъа "Дост агълатып, душман исе кульдюрип айтыр" киби аталар сёзюнен джевапланды ве латин уруфатына кечюв, эбет де, дюнья бойлап дагъылгъан миллетимизни бирлештирир, я 20 йылдан берли чамур ичинде чекишкен халкънынъ алы не оладжакъ, дие кедерленди. Бундан да гъайры латин уруфаты антропологик денъишмелерге де алып келеджегини тенбиледи. Теклиф этильген уруфатта язылгъан метнни беш кере окъугъан Лемара оджанынъ ченъгеси агъырып башлагъан. Онынъ фикирлерине толусынен къолтуткъан зенаатдашы, ТМУдеки кафедранынъ мудири Эдие Меметова бойле умумхалкъ микъясындаки лейханынъ ишленмесине ТМУ алимлерини давет этмегенлеринен наразылыгъыны бильдирип, берабер чалышмакъ кереклигини айтты. Айны шу фикирни кене де шу кафедранынъ оджасы Ремзие Берберова да бильдирип, хуляса чыкъармагъа ашыкъмайып, проблемни даа да терендже огренмекни теклиф этти.
Профессор Исмаил Керимов та 1924 сенеси, сонъра 1927, 1929 ве 1934 сенелери олып кечкен тиль мевзусындаки конференцияларнынъ чалышмаларыны хатырлатаракъ: "Язылышынен теляффузы бир кельген тиль дюньяда ёкъ!", - деп боштан-бош тартышмаларгъа аджет къалмагъаныны айтты.
Тюркиели оджа Хаджимурат Арабаджы да "Мукеммеллик эйиликнинъ душманыдыр, яни мукеммель япам, деп де, олгъаныны гъайып этмейик" киби кедеринен пайлашты ве тартышманы токътатмагъа чагъырды. Амма тартышма аксине даа да къызгъын сурьат алды. Энди бири-бири артындан де КъМПУ, де ТМУ оджалары чыкъышта булунып, бири-бирилерини къабаатламакънен огъраштылар.
Дава ойле бир къызгъын нокътагъа котерильди ки, атта тедбирнинъ алып барыджысы Рефат Чубаровнынъ сабыры биле тюкенген киби корюнип, артыкъ о: "Бесе-белли бойле топлашувларда кендини алып барув тертип-низам къаиделерине багъышлангъан айрыджа тедбир кечирмек керек оладжакъ", - демеге меджбур олды.
Бутюн бу тартышмаларны козеткен Миллий Меджлис реиси Мустафа Джемилев де озь къайдларыны сеслендиргенде, ТМУ оджалары Эдие Меметова ве Лемара Оказ ерлеринден турып чыкъып кеттилер. Оларнынъ реберлери Айдер Меметов бундан бираз эвельдже изин сорап кеткен эди.
Азербайджаннынъ Баку девлет университетинден кельген учь алим де чыкъышта булунып, Азербайджанда латин уруфатына кечюв теджрибеси акъкъында икяе эттилер. Профессор Магеррам Мамедов, Азербайджанда да кечюв девамында къызгъын тартышмаларнынъ олгъаныны айтты. Азербайджан Миллий Илимлер академиясыны Насими адына тильшынаслыкъ институты ильмий ишлер боюнджа директор муавини, профессор Месуд Мехмудов Азербайджан энди он сенеден берли латин уруфатыны къуллангъаныны ве оларда да бу джерьян къолайлыкънен амельге кечмегенини айтты. Азербайджанда 2001 сенеси август 9-да президентнинъ ферманына бинаэн латин уруфатына кечюв къарарлаштырылып, башкъа элифбенинъ къулланмасы ясакъ этильген. Девлет сермиялары эсабына башта 25 бинъ нусхада элифбе басылып, бутюн китапхане, мектеп ве муэссиселерге бедава таркъатылгъан, кечювнинъ бутюн джерьянлары девлет тарафындан финансирленген ве незарет этильген. Озь адындан исе профессор къошумджа оларакъ, Ленинградда окъугъанына бакъмадан, латин уруфатына къолай кечкени ве энди атта кирил элифбесинден къуллангъанда хаталаргъа ёл бергенини айтты.
Сырасы кельгенде шуны къайд этмели ки, азербайджанлы аркъадашларымыз бу эснада бизден частлылар. Теэссюф ки, бизим халкъымызнынъ бойле арекетлерни дестеклеген девлетчилиги ёкътыр.
Азербайджанлы алимлер Баку девлет университети янында ачылгъан Бекир Чобан-заде фаалиети ве асабалыгъыны тедкъикъ этюв боюнджа ильмий меркезнинъ фаалиети акъкъында икяе эткен видеолевхаларны косьтерип, миллетимизнинъ шанлы эвляды Бекир Чобан-заденинъ азербайджан илимине къошкъан акърансыз иссесини къайд эттилер.
"Тёгерек маса" этрафындаки субетке екюн чеккен Рефат Чубаров бутюн иштиракчилерге даа бир кере шуны хатырлатты ки, бу тедбир садедже "Къырымтатар тилининъ имля ве пунктуация къаиделери" лейхасынынъ такъдими олып, о даа ишленеджек ве учь-дёрт айдан сонъ бутюн теклиф ве фикирлер эсапкъа алынгъаны алда къабул этиледжек.
Иште, лейха эр кеске таркъатылды. Музакере мейданы артыкъ ачыкътыр.
Зера БЕКИРОВА
2.Неден бу алгъа къалдыкъ+
Кене Мамут-Султан мектеби этрафында дава
Халкъымыз Ватан топрагъына кутьлевий суретте авдет олып башлагъанына бу йыл 20 йыл тола. Шу сенелер девамында Акъмесджит районынынъ Салгъыр бою вадийсине бинълернен къырымтатар къорантасы келип ерлешти, халкъымыз топлу яшагъан массивлер пейда олды. Бундан 15 йыл эвель, десем янълышмам, вадийнинъ энъ буюк - Мамут-Султан (Доброе) умумтасиль мектебинде миллий сыныф ачмакъ меселеси котерилип башлангъан эди. Ана-бабалар, акъсакъалларымыз мудирге дефаларджа барып, бу меселени чезмеге тырыштылар, мудир исе: "Сизинъ балаларынъызнынъ келеджеги ёкъ, чюнки дерсликлер ёкъ, оджалар ёкъ", - деген ве дигер маначыкълар тапып, ана-бабаларны миллий сыныф ачув акъкъында ариза язмакъ мерамындан вазгечтире, эм буны ойле усталыкънен япа эди ки, озь баласыны къырымтатар сыныфына бермемек фикири гуя ки оларнынъ озьлеринде догъа эди.
Бойле вазиет аман-аман 15 йыл девам этти. Кель заман, кеч заман, не исе 2006 сенеси 11 баланынъ ана-бабасы озь дегенлеринде къатты турып, миллий сыныф ачтыртмагъа муваффакъ олды. Шу вакъыттан берли Мамут-Султан умумтасиль мектебинде балаларнынъ сайысы йыл-йылдан арткъан миллий сыныфлар ачылып башланды. Амма унутмайыкъ ки, шу мудирнинъ "ярдымынен" ана тилимизнинъ инкишафы энъ азынен 15 йылгъа арткъа сюрюльди.
Бу дюньяда эпимиз мусафирмиз, дейлер къартларымыз. Мектепнинъ мудири Я. М Слонимский де кеченлерде 82 яшына келип вефат этти. Табиий ки, директор вазифеси бошагъан сонъ фурсаттан файдаланып, къырымтатар талебелерининъ сайысы 80 файызны, мектепте дерс алып баргъан къырымтатар оджаларынынъ сайысы исе 16 файызны тешкиль эткен мектепке мудир оларакъ къырымтатар оджасыны къоймакъ, онъа миллий я да окъутув джерьяны эки тильде алынып барылгъан мектеп статусыны алмакъ тамам вакъты эди. Амма языкълар олсун, менфаатдар тарафларнынъ иштиракинен отькерильген топлашувда теклиф этильген намзетлер бу вазифени эда этмеге озьлеринде джесарет тапмадылар, къазакълар исе вакъыт джоймайып, тез-тез мектепте аз-бучукъ чалышкъан, сонъки вакъыт исе кой шурасында ЗАГС меселелеринен огърашкъан кятипни мектеп мудири оларакъ тайинледилер. "Татар донангъандже той даркъай" дегенлери киби, дюгюн бизсиз чалынды.
Амма бу да четте турсын. Кеченлерде янъы мудир мектепте ана-бабалар топлашувыны отькерип, къуруджылыкъ сиясети назирининъ муавининден кельген мектюпни окъуп эшиттирди. Мегер, назир муавини 35 йыл девамында мектепке мудирлик япкъан Я. М. Слонимскийнинъ адынен шу мектепни адландырмакъны теклиф эте экен! Бунъа да ким: эсасен къырымтатарлардан ибарет ана-бабалар комитети къолтута экен! Бойледже, мектеп мемуриети кой шурасына, Тасиль назирлигине, район девлет мемуриетине ёллагъан мектюплеринде мектепке Я.М. Слонимскийнинъ адыны къоймакъ теклифине ана-бабалар, оджалар къолтуталар, демектен таймай.
Биз 20 йыл эвельси Ватангъа къайтып башлагъанда шу мектептеки балаларымызгъа: "Сиз Озьбекистандан кельдинъиз, сизинъ бильгилеринъиз бизим мектепте окъугъан балаларнынъ бильгисинден эксик, шунынъ ичюн сиз бир сыныф ашагъы окъуйджакъсыз", - дей ве бильгилерини атта тешкермейип, оларны яшларына келишмеген сыныфларгъа тайинлей эдилер. Мектепте оджа олып чалышмагъа истеген теджрибели оджаларымыз исе шу Слонимскийнинъ ялан уйдурмаларыны динълеп, педагогик стажлары болюнмесинен разылаштылар. Бизим кечкен йыллар девамында чеккен бутюн ашшаланувларымызны язаджакъ олсанъ, кягъыт етмез, амма, кене де "олюлер артындан ярамай лаф айтылмаз" дегенлерини унутмаймыз. Барсын, шай олсун, амма халкъымызны бу къадар ашшалагъан инсаннынъ адыны 800 къырымтатар баласы окъугъан мектеп ташыйджагъынен ич де разы дегилим. Эм тек мен дегиль.
Кеченлерде ерли меджлиснинъ тешеббюсинен Мамут-Султан коюнинъ медениет эвинде бу ве мектепнен багълы дигер меселелер боюнджа ана-бабалар топлашувы отькериледжек эди. Бир къач кунь эвель кой шурасынынъ реиси Г. Калужиннинъ адына медениет эви бинасында топлашув кечирмек ичюн изин сорап, ариза язылгъан эди. Амма къанун боюнджа бойле ариза 10 кунь эвель берилип, кой шурасынынъ топлашувында бакъылмакъ керек, деген маначыкъ тапылып, медениет эвинде топлашув кечирильмесине разылыкъ берильмеди. Топлашувгъа кельген Къырым Тасиль ве илим назирлигининъ къырымтатар тилинде секторынынъ ёлбашчысы З. Сулейманова, "Къырым" фондынынъ реиси Р. Шевкъиев, "Маарифчи" бирлешмесининъ азалары Б. Ильясова, С. Усеинов, Ш. Абдураманова, ана-бабалар, депутатлар, кой эалиси ягъмур ягъгъанына бакъмадан, медениет эвининъ босагъасында озь меселелерини музакере этип, неден бу алгъа къалдыкъ деген суальге джевап тапмагъа тырыштылар. Демек, бу халкъымызны эзиетлеген къоджаман механизмнинъ тек бир тегерчиги къырылгъан, къалгъанлары даа айлана ве кучю еткени къадар озь ишини девам эте. Бу эснада, мен беллесем, озюмизде де буюк къабаат бар. Бизим бирлик олмагъанымыз бу механизмни токътамай майлап тура. Бойле муим меселелер бакъылгъанда 60-70 адам олып дегиль де, ич олмагъанда 600-700 адам олып кельсе эдик, о вакъыт бизни эшитир, бизим талапларымызгъа къулакъ асмагъа меджбур олур эдилер.
Топлашув иштиракчилери барсын бу мектеп эндиден сонъ да ич кимсенинъ адыны ташымайып, шай да Мамут-Султан (Доброе) умумтасиль мектеби, деп адландырылсын деген фикирге къолтуттылар ве бу къарар астында чокълукънынъ истегини бильдириджи имзалар топлап, юкъары тешкилятларгъа ёлламакъ къарарына кельдилер. Бельки бу сефер бирлик олып, аджемилик япмамыз?!
Динара РУМИЕВА
3.Тильсиз шаат
Эр бир къорантанынъ озь дегерлиги бардыр. О, къорантанынъ тарихынен багълы олып, яш несиллерге эдждатлары акъкъында малюмат бере. Бизим къорантамыздаки бойле дегерлик - джезведир. Къырымтатар халкъы мусафирчен бир халкъ олгъаны ичюн къаве ичюв адети яшайышнынъ эр бир саасынен багълыдыр.
Джезве - къырымтатар халкъынынъ куньделик савут-саба эшьяларындан биридир. Джезвелерни эвельде бакъырджы эснафлар Багъчасарай ве Къарасувбазар шеэрлеринде ясагъанлар. Бакъыр - къырымтатарларнынъ севип къулланылгъан материалы эди. О, сыджакъны яхшы кечиргени ичюн савут да яхшы ола. Иште, джезве эксериетте бакъырдан япылгъан, онынъ тюбю кенъ, устю исе тар, конусны анъдыра, агъызы кениш олып сюмечикнен бите. Бойле шекиль олгъанынынъ себеби - къаве пишип котерилеяткъанда ташмай. Джезвенинъ узун сапы бар, чюнки собада тургъанда пек къызмай. Эвельки къырымтатар эснафлары эшьяларны келишикли ве онъайтлы япмагъа ойле уста олгъанлар.
Эвимиздеки джезве меним дедем Амеди Аджимамбетовнынъ джезвеси эди. Онынъ бабасы Аджимамбет агъа аллы-такъатлы адам олгъан. О, Джанкой районынынъ Тюб-Кенегез коюнде яшагъан ве шу ерлернинъ энъ зенгин адамы сайылгъан. 1898 сенеси о Къарасувбазаргъа кете ве анда шу джезвени сатын ала. Эвде оны къуванчлы хабер беклей - огълу догъгъаныны эшите ве шу куню де янъы джезведен козьайдын къавеси ичелер. Огъланчыкънынъ адыны Амеди къоялар. Амеди баба эвинде осе ве онен акърандаш джезведен исе къаве ичиле.
Оларнынъ эви пек джыйнакълы экен. Амеди къартбабанынъ айткъанларына коре, анасы тертипни ве темиз-пакликни севген къадын экен. Оларнынъ эвинде эр бир шейнинъ озь ери олгъан ве бу шейлер санки бугунь сатылгъан киби эдилер. Бакъыр эшьяларны Амеди къартбабанынъ анасы Шефикъа ве таталары кульнен темизлей тургъанлар. Шунынъ ичюн олар чокъ йыллар хызмет эткенлер. Бойлеликнен, джезве бу къоранта азаларынен берабер биринджи джиан дженки, инкъиляп, граждан дженки ве совет акимиетининъ тикленилювининъ шааты ола.
Амма 1941 сенеси башлангъан дженк къорантагъа чокъ мешакъатлы куньлер кетире. Амеди къартбабам джебэге кете ве озюнен берабер эвден тюс оларакъ джезвени ала. Дженкнинъ орталарында о эсирликке тюше ве насыл къыйын олмасын, онынъ чантасында я да къойнунда тувгъан эвининъ бир парчачыгъы - джезвеси бар эди. О джезве онъа умют ве ишанч бере эди. Джезвенинъ сапы энди сынгъан эди, амма бунъа бакъмадан, о, Амеди къартбабама чокъ файда кетирген: окопта ондан сув иче эди, атта Алманияда эсирликте иштен сонъ азчыкъ арпа тапса, оны куйдюре, тюе ве арпа къавеси пиширип иче тургъан. Бойле дакъкъаларны къартбабам энъ бахытлы, деп сайгъан. Бу онъа Ватаныны анъдырып ираде ве кучь къошкъан. "Бир кунь тувгъан эвиме къайтырым ве догъгъанымда ичильгени киби, къайтып келюв козьайдын къавесини ичерим", - деп умют эткен Амеди къартбабам.
Эсирлик, эсирликтен сонъ сюргюнлик, кене гъурбетлик ве къыйынлыкълар. Амма Амеди къартбабам онынъ догъгъан куню козьайдын къавеси ичильген бакъыр джезвени сакълап, 1993 сенеси Къырымгъа къайтып келе ве Акъшейх районынынъ Агъай (Чехово) коюнде ерлеше. 1998 сенеси юз яшына келип вефат эте. Онынъ мушкюль такъдирининъ тильсиз шааты - бакъыр джезве шимди де Амеди къартбабамнынъ тюсю оларакъ къыз торуны (меним анам) Улькер Къадырованынъ эвинде долапта тура. Мен де оны рахметли Шефикъа къартанам киби эр сефер кульнен темизлейим. Базыда ичинде къаве пиширемиз ве Амеди къартбабамны хатырлаймыз. Джезвеге 112 йыл, амма о даа чокъ несиллерге хызмет этмеге азыр. Машалла Къарасувбазарнынъ усталарына, озьлери чокътан вефат этселер де, япкъан эшьялары даа хызмет этмекте.
Эв эшьяларынынъ тарихыны огренир экенмиз, миллетимизнинъ кечмиши, урф-адетлери, медениетинен таныш оламыз, халкъымызнынъ кучьлю, ирадели, сабырлы олгъаныны ве энъ къыйметлиси, Ватанларына олгъан сынъырсыз севги дуйгъусыны анълаймыз.
Фатиме ШАЛЬВЕРОВА,
Березовка умумтасиль мектебининъ 9-нджы
сыныф талебеси
- oquldı - 647
