Sönme, yıldız, yolumıznı bulayıq

"Sönme, yıldız, yolumıznı bulayıq"

Cınğız Dağcınıñ şiiriyetine bir nazar

Yazıcımız Cınğız Dağcınıñ (9.03.1920 s.) şiirleri aqqında men ilki kere "İlham" edebiy birleşmesiniñ toplaşuvdarında eşitken edim. Birleşmeniñ yolbaşçısı, şair Yunus Qandım milliy şiiriyetimizde obrazlar hususında söylerken, bir qaç misalni Cınğız Dağcınıñ icadından ketirgen edi. O zaman: "Bütün türk aleminde asılında romancı olaraq belli olğan Cınğız dağcı Güzel şiirler de yazğan eken" dep onıñ icadında özüm içün yañı bir saife açqan edim.

Aqiqaten de, pe çoq yazıcılar öz icadiy yolunı başta nazmiyetten başlaylar. Ümer İpçi, Cafer Ğafar, Cemil Seydamet, Şamil Alâdin kibi yazıcılarımız şu cümledendir. Soñundan ise qalem saiplerinden kimisi em nazm em de nesir janrlarında icat ete, kimisi ise tolusınen nesircilikke meyil bere. İşte, Cınğız Dağcı da nazmdan nesircilikke keçken ediplerden biridir.

Lâkin onıñ, meselâ 1939 – 1946 seneleri arasında, yazğan şiirleri tilge az alınsa da, olar milliy şiiriyetimizde belli bir iz qaldırmağa munasipler. 2003 senesi Kiyevde eki tilde çıqqan "Küneşten bir parça – Okruşina sontsâ" adlı qırımtatar şiiriyeti antologiyasına Cınğız Dağcınıñ 8 manzumesi kirsetilgeni da bunı tasdiqlay bile. İşbu maqalemde ise men 2000 senesi Aqmescitte Qırım devlet oquv-pedagogika neşriyatında çıqqan "Hatıralarda Cınğız Dağcı" (tertip etken Yunus Qandım) adlı kitapta basılğan şiirlerinden faydalandım.

Cenğız Dağcı Qırımda, özü de Güzel manzaralı Gurzufta doğdı. Balalığı ise Qızıltaşta keçti. Mühteşem deñiz ve onıñ hoş avası, Qızıltaşnıñ yeşil bağları, Kelinqaya ve Ayuvdağ, tuvğan diyarnıñ cazibeligi balanıñ dünyabaqışına, elbet de, tesir etkendir. Bu aqta onıñ "Gül" (1939 s.) adlı şiirinde de aytıla:

Ufuqlardan cilvelenip,

Küldi baar sabası.

Küneşlenip, şeñ köründi

Köyümizniñ tarlası.

 

Men de vesip bu sabanı

Tüştüm azbar törüne.

İşte, maña evimizniñ

Ald qorası körüne.

 

Anda östi qızıl güller,

Qoqu saçıp, allanıp.

Men de östim tıpqı gülday

Vatanımdan ruh alıp.

 

Yaş icatkârnıñ "Gül",  "Sevdigim Yalta", "Köy" ve "baar sabası" kibi manzumelerinde, o vaqıttaki şairlerniñ çoqusında olğanı kibi, eñ-evelâ süjetlik körüne.  Meselâ, "Baar sabası" adlı şiirini alayıq:

         Yuqusından turdı küneş,

            Şavle saçtı er yerge.

            Çoçamiyler yırladılar

            Selâm söylep saarge.

 

            Yeşil qırtış boylarından

            Sürülernen qoy kele.

            Çoban aqay qaval çala,

            Sanki dersiñ toy ete…

 

Velasıl, şiir "Ne de aruv bizim yurtnıñ baari" kibi ritorikanen yekünlene. Ebet, yüksek bediiylikten biraz avlaq turğan Böyle şiirler er bir şairniñ icadında raskelebile. Olar da özcesine bir nazmiyet mektebidir. Yani icatkâr kendi teessuratlarını, tüşüncelerini izhar etmege tırışa, yahşımı-yamanmı, lâkin yaza. Yazar eken, qalemi ket-kete pişkinleşe. Halq ve vaqıt angi eserini qabul ete, nege aylanıp bile baqmay, bunı şair zamanen özü añlap başlay. Cenkten soñ, artıq icrette yaşap, Cınğız Dağcı "Qırım, meni añasıñmı?" (1946 s.) adlı şiir yaza. Bir taraftan bu şiir – Vatan asretligi aqqında çzılğan çoqtan-çoq şiirlerden daa birisi kibi qabul oluna bile. Digger taraftan ise, bu şiirde biz milliy şiiriyetimizde mevcut olğan eñ özgün obrazlardan birini köremiz. Yuqarıda Yunus Qandım bizge Cınğız Dağcıdan misal ketirgen edi, dedigimiz, işte budır:

         Çatırdağnıñ qulağına asılğan Ay,

            Beñzemezmi Yaş kelinniñ sırğasına?

Vatandan uzaqta bulunıp da, balalıqtan tanış Çatırdağğa asret olıp, onıñ "qulağına asılğan". Aynı şu kelinniñ sırğasınen muqase etmek tek Alladan berilgen istidat saibiniñ elinden kelir. Şiirniñ soñki beyiti: "Qırım, Qırım! Böyle suvuq gecederde / Sen de meni yahşı söznen añasıñmı?" dep yekünlene.  Şairniñ o devirdeki ruhiy durumı, onıñ Vatandan ayırıluv faciası eñ ziyade bu soñki sualde aks oluna. Bu yerde artıq ritorika degil, tek anna ve bala arasında olabilgen özüne has munasebet ifadelene. Ğurbetlik ne olğanına bilmegen insan içün yengil körünebilgen işbu sual aqiqatta şair içün eñ ağır suallerden biridir: "Böyle suvuq gecelerde / Sen de meni yahşı söznen añasıñmı?". Er bir genial şey adiydir, degeni bu şiirge de ait degilmi eken?

Cınğız Dağcınıñ şiirlerinde obrazlar aqqında söyler ekenim, onıñ 1940 senesi "Edebiy Qırım" cıyıntığında derc olunğan "Köy aqşamı" adlı şiirini de añmaq isteyim. Şair bu şiirinde qalemi artıq quvamına yetkenini köstere.  Şiirinden eki ayrı beyitni ketirem:

 

         Dağlarda bulutlar musafir qaldılar

            Yorulğan yolcuday yuquğa daldılar…

            Nazlı bir qızdayın yıltıratıp ay tuvdı,

            Köydeki aqşamlar ne qadar aytuvlı.

 

Mına bu şiirni yazğanda Cınğız Dağcı yigirmi yaşında edi. Baqıñız, şiirinde acayip obrazlardan ("bulutlar yolcuday yuquğa daldılar", "nazlı bir qızdayın ay tuvdı") ğayrı daa özgün, zengin qafiye ("ay tuvdı – aytuvlı") qullanıla. Kerçekten de, Böyle şiirlerni oquğanda, bizim anna tilimizniñ zenginligine ve şairniñ bundan faydalanıp ustalığına emiyet bermemek mümkün degil.

Cınğız Dağcınıñ cenkten evel yazğan şiirlerine diqqat etseñiz,  olar esasen tabiat aqqındadır. Olarda negç qalemlerge has olğan acemilik de közge çarpa. Faqat cenk başlağanda icatkârnıñ tavurı biraz keskinleşe ve vaziyetniñ özü buña sebe pola. "Beriñiz atamnıñ qılıçın maña" (1941 s., Ukraina) adlı şiirinde müellif öz mevamını gür sesnen işbu alevli satırlarında iafdaley:

         Qalbimde hurriyet ateşi yana

            Beriñiz atamnıñ qılıçın maña!

            Atımnı süreyim qanlı meydanda,

            Beriñiz atamnıñ qılıçın maña!

Qırımtatar halqınıñ taqdirinde er bir qırımtatarnıñ öz taqdiri aks oluna. Cınğız Dağcı da bundan istisna degil. O, ömrüniñ altı yılını cenkte ve kontslagerlerde keçirgen. Lâkin onıñ qalbinde yanğan hurriyet ateşi iç bir vaqıt sönmegen. Bu faniy dünyada onıñ bir ümüti, bir yıldızı daima anna-Vatanı olğan.

         Mahzün yıldız, dertli yıldız, sönmey tur!

            Sönme, yıldız, azaçıq yal alayıq.

            Belki artıq küneş doğar, sönmey tur,

            Sönme, yıldız, yolumıznı bulayıq.

                        ("Yıldız", 1944 s., Berlin)

Milliy edebiyatımız Cınğız Dağcınıñ yüzünde büyük romancığa malik oldı. Aynı vaqıtta, bugün epimizde Cınğız Dağcınıñ şiirleri de bar. Eger cenkten evel çıqqan "Qış", "Qartanay ve eçkiçik" em de daa dünya yüzü körmegen diger şiirlerini de (olar yazıcınıñ elyazmaları arasında olmaq kerek, dep tahmin etemiz) toplasaq Cınğız Dağcınıñ şiiriyeti aqqında ayrı bir tedqiqat mevzusı sıfatında ayta bilemiz. Er alda şübesiz ki, Cınğız Dağcınıñ icadı ğayet zengin ve onı er taraflama ögrenüv meselesi daa çoq yıllar aktual olur.

                                               Seyran SULEYMAN // Yañı dünya. – 2005. – yanvar 22. – S.6