Cengiz Dağcınıñ icadiy yoluna dair bazı bir qaydlar

Cengiz Dağcınıñ icadiy yoluna dair bazı bir qaydlar

            Cıngız Dağcı, namlı nesirci olaraq icrette, İngilterede pişkinleşse de, istidatlı bir icatkâr ve şiiriyet aveskârı olaraq ana-Vatanı Qırımda şekillengendir. Onıñ icadiy yolu, bir çoq yazıcılarda olğanı kibi, şiirlerden başlana. 16 yaşında eken onıñ birinci şiirleri, söz sırası mektep ocapçesiniñ teşebbüsinen,  yerle edebiy mecmualarda derc oluna.

            Şübesiz ki, Dağcınıñ ruhiy ceetten zengin insan olaraq yetişmesinde eki faktor mühim rol oynay. Birinciden – ailesinde körgen terbiyesidir. Bu yerde hususan yazıcınıñ anasını añmaq kerektir. Dağcınıñ "Anama mektüpler" romanı ve "Ana" adlı ikâyesi tolusınen sevimli anası aqqındaki hatırlavlarından, olar arasındaki dialoglardan ibarettir. Milliy edebiyatımızda ana obrazını ögrengende bu eki eserni köz ögüne almamaq mümkün degil.

            Ekinciden – Qızıltaşta ve Aqmescitteki qırımtatar mekteplerinde alğan tasilidir. Dağcı öz icadına oquv yıllarınıñ tesiri aqqında: "Kerçekten de, men romanlarımnı bilinçaltı daa Aqmescitniñ 13-nci orta mektebinde oqurkenim yazmağa başladım, desem qararını khaçırmağan olurım" dep yaza.

            Dağcınıñ yazıcı olaraq yetişmesine mektep ocaları ve namdar zamandaşları de belli bir isse qoşqandırlar. Yazıcı Aqmescitte oqur eken, bu yerde Eşref Şemi-zade, Şamil Alâdin, Ziyadin Cavtobeli kibi ediplernen, sanat adamlarınen sıq-sıq körüşip tura. Elbet de, bu körüşüvler öz meyvalarını da bereler. Bu aqta Dağcı: "Gençligimde olarnıñ arasında bulunman soñraki ayatımda ve edebiy çalışmalarımda menim içün büyük bir qazanç oldı" (1, s.59), dep hatırlay.

            Dağcı ilki şiirlerini bir "şiiriyet aveskârı" sıfatında yazar eken, olarğa, elbet de, yüksek bediiy eserler, dep qıymet kesip olamaymız. Şiirlerinden birisi "bağımda şifalı yüzümler" ösken Güzel manzaralı Yalta aqqında ("Sevdigim Yalta", 1939 s.), birisi "bağçada şifalı armutı, alması" ösken tuvğan köyü aqqında ("Köy", 1939 s.), birisi "qoqu saçıp, allanıp" ösken güller aqqında ("Gül, 1939 s.), daa birisi "gülday ösken qaarsiz balalar" aqqındadır ("Baar sabası", 1939 s.).

            Bu kibi mevzularğa muracaat etmek er angi bir genç qalem saibi içün tabiiydir. Dağcınıñ  erteki icadında atta "totalitar sovet rejimine uyğun kelgen bazı şiirler" (1, s.71) de rastkele.

            Lâkin, şunı da qayd etip, keçmek kerek ki, Dağcı içün sahte sovet mefküresi, din ve ananelerni tanımağan sovet sistemi daima yabancı bir şeyler olıp qalalar. Belki bundan sebep, yazıcılarnıñ toplaşuvlarından birisinde onı "sovet aqiqatlarından habersiz" (2,  s.57) olğanında qabaatlaylar.

            Dağcınıñ cenkten evel ve cenkten soñ yazğan şiirlerini qıyas etsek, olar em mevzu, em münderice, em fikir ceetinden bam-başqadır.  1944 senesi Berlinde yazılğan "Yıldız" ve 1946 senesi Londonda yazılğan "Qırım, meni añasıñmı?" adlı şiirlerinde biz artıq "şiiriyet aveskârı"nı degil de, ne aytacağını ve nasıl aytacağını yahşı bilgen pişkin şairni köremiz.

            Bizden başqa barmı dersiñ, ey, yıldız,

            Gece doğıp yer yüzüni körmegen?

            Bizden başqa barmı dersiñ, ey, yıldız,

            Cefa körip, yer mefasın sürmegen?

                                   ("Yıldız", 1994 s., Berlin).

            "Şair olmaq içün sevmege ve nefretlenmege, coşmağa ve eyecanlanmağa bilmek kerek, zaten, aqiqiy şair keskin, küçlü is-duyğularnıñ isyanı olaraq doğa" dep yazğan edi yazıcımız Ayder  Osman. Cınğız Dağcı öz icadiy yolunı şair olaraq başlasa da, soñundan istidatını, küçlü is-duyğularını daa ziyade nesircilikte ifadeley. Onıñ romanları milliy edebiyatımıznı cian miqyasında taqdim etmege lâyıqtırlar.  Soñki yıllarda Dağcınıñ icadına nisbeten merağımız ep artmaqta eken, buña tek sevinmek mümkün. Halqnen beraber Dağcınıñ eserleri de ana-Vatanğa qaytmaqtalar. Zaten yazıcınıñ özü de, qayda yaşağanından qatiy nazar, daima öz munasip halqınıñ munasip evlâdı olıp qalmaqtadır.

Seyran SULEYMAN // Yañı dünya. – 2005. – mart 12.