21 mart – büyük ocamız İsmail bey Gaspralınıñ (1851-1914) doğğan künü

21 mart – büyük ocamız İsmail bey Gaspralınıñ (1851-1914) doğğan künü

Bugün büyük semetdeşimiz İsmail beyniñ doğğan kününiñ yıldödümi munasebetinen camilerimizde onıñ ruhuna dualar, mekteplerimizde onıñ ayatı ve faaliyetinen bağlı dersler otkerilir eken, bizler de, gazetalarımız safiyelerinde onıñ alicenap fikirlerini ifade etken bir qaç satırlarnı oquyıcılarımızğa yetiştirmek niyetindemiz.

"İsmail bey istidatlı bir muallim, kemalatlı bir gazetacı, körümli muarrir, içtimaiy-siyasiy erbap, büyük mütefekkir edi. Lâkin bütün bu sıfatlar İsmail beyni tam manada tanıtamaz. Türk ve islâm aleminiñ soñki yarım asırlıq devirinde, saydığımız hususiyetlerge malik ola bilecek yigirmi-otuz kişi sayıla bilinir.  Lâkin İsmail bey tektir. Oña tek kelebilecek adamnı degil yalıñız keçken elli yıl içinde, atta bir qaç asırlıq islâm ve türk ayatından tapıp çıqarmaq zordır. Menimce İsmail beyni aqiqat ile tarif ete bilecek bir sıfat barki,  o da – hristian ulemalarnıñ İsa aleyhisselâmnı tarif ettikde qulandıqları – "Muallim" tabiridir.

"İsmail bey mualli edi. O bir qısım beşeriyetniñ dünyağa ve ayatqa nazarını deñiştirdi… İsmail bey büyük bir inqilâbçı" ve batı medeniyetinde "reformator" kelimesine has olğan – eiy niyetler manası üzre, bir ("müceddid") "novator" yañartıcıdır"

                                                                          (Yusuf Aqçora)

Bildigimiz kibi İsmail beyniñ Vatanına, milletine yaptığı hızmetlerini tam manasınen tasvir etmek içün iç bir qalem ehliniñ quveti yeterlik ola bilmez. Onıñ 35 yıl devamında yapqan hızmetleriniñ emiyeti ve kölemini kiçkine bir maqalede añlata bilinmez. Menimce eñ eyisi İsmail beyniñ arzu-niyetlerini onıñ yaptığı hızmetlerini, fikir dairesini, uzaqnı körebildigini, ortağa atqan meseleleriniñ kenişligi ve müimligini öz satırlarınen ifade etmek çoq añlayışlı olur.

O devirde caillik qaranlığı içinde qalğan, ecnebilerniñ zulumı astında esarette zor-zoruna can keçindirgen türk-tatar aleminiñ keçmişini, yaşayatqan kününi ve kelecegini İsmail bey kibi añlağan ve kelecegini uzaq körgen, onı qayğırğan insan daa olmağan edi.

İsmail beyniñ, öz fikirince, eñ müim dep sayğan, "eñ sevgen" ve bugünki künümizge de pek yaqın olğan bir meseleni "Maarif ve milliy tasil" meselesini Ocamız nasıl köre, tasavur ete edi.

"Terciman"nıñ 1895 senesi iyün 11-de çıqqan sanında İsmail bey, ömrü eñ çoq emiyet berdigi., sıdırğı oğraşdığı mektepler meselesini tekrar köterip, bu meselege "Şarq meselesi…" serlevası bere. O, bu maqalede oca ve mollalarnıñ bilgi seviyesine de büyük emiyet bere: "Şarq meselesi" – demekle, serlevağa baqıp gladistonlıq ve ya, bismarklıq davasında bulundığı zan etilmesin, fikiride şarq meselesi – bu şarq türk-tatar aleminde maarif meselesidir" dep yaza ve sözüni devam ete: "Tam manası ile doğru qoyuoğan maarif ealini malümatlı, feyimli, düşünceli etmekle, ayat yolunda becerikli, çeber, emegini mahsuldar eter. Eger bumı en kelişikli, en doğru yolu tanılıp tez zamanlarda ömürge tadbiq etilse, dedmttm "Şark meselesi" al olunsa, başqa bütün meseleler kendiliginden al olunır edi". İsmail bey: "Ulemalarımızga yol bermelimiz, tasil ve malümatlarını kenişltsinler. Mektepler ve medreseler arasın da manaca bag olmalı ki. birinde yetişken ülema ile, digerinde yetişken bilgi adamları er ceetten teñdeş ola bilesinler", — dep kayd ete.

"Mektepler ve medreseler tez vakıtta zaman talaplarına lâzim bir alda iş alıp barsalar ösip yetmekte olğan balaçıqlarımız er ceetten malümatlı ocalarnın ögünde olacak. Köy ve maalle cemaatlarımız ise, bilgili ve kemalatlı imamlarga, minberlerden tesirli ve faydalı vaazlarına irişecekler. Böylece ayat-i islâmiyetniñ emiş-demişlerinden, durgunlıqtan kurtulacagı şübesizdir. İmamlar keskin, teren bilgi saipleri olsalar, milletke, öz dinine, milliy ayatına eminlik bere bilirler. Şimdi ne bersinler! Er ne ise de oldugına şükür! — demen mecburiyetindemiz".

İsmail bey gazetanıñ kene şu sanında: "En evelâ ulemalarımız maarif ekli, kemalat ehli olması lâzimdır. İslâmğa hızmet etken ulema ilim ve fennin ayat içün "yerekligini anlaşa ve enlata oipse, milletniñ öz ana tilinde maarifniñ terankiy egecegine şübe yök. Mektepte rale başında, camide kursu başında, er ceetten keniş malümatlı ziyalı otursa milliy ruhnın kaviyleşmesi içün büyük meydan açılır. Evelâ birde-bir milletnin terakqiyatı onın milliy maarifinin terakkiyesine, milliy maarifnin terakkiyesi ise, onın ocaları ve ülemalarının ileri bilgili ve milletsever olmalarına bağlıdır" — kibi fikirlerini daa ziyade konkretleştire.

İsmail beynıñ, 1911 senesi, yanvarda "Türk Yurdu" mecmuasınıñ çıkıp başlamasını tebriklep yazdıgı maqalesi ayrıca meraklıdır. Bu makalede ulu reformatornın çok yıllık arzu-niyetlerinden gayrı, bu alicenap insannın sade, safdil şahsiy harakteri de, açık-aydın körünip tura. By makalede köterilgen milliy mektep ve maarif meselesinin millet içün ölçüsiz emiyeti akkındaki fikirleri bugün de aktualdir.

"Türk Yurdu"nıñ birinci sanını ökudığımda beş-on satır yazıp kutlamak istemiştim. Fakat ne yazayım? Yurdu yaraştıracaq şair ya da edip degilim. Tışı suslü, içi boş laflarle 6u güzel saifeleri karalamaya göñlüm varmiyur. Bari dedim, oldukça bildigim, ve er şeyden daa ziyade sevdigim milliy mektepten biraz bahs ideyim.

Türk yurtlarının eñ şiddetli ihtiyacı mektep ve maarifdir. Bu milletnin kelecegi mektep ve maarifke baglıdır. Hakim bir millenin makküm duşmesi, mahküm bir milletnin yök olması (öz tilinde) mektepsizlikten kelir. İş bu malümları ilhamdan (söylmekten) muradım — zaman bizi beklemiyur, iç durmadan gidiyur, acele davranalım, demektir. Bundan üç-beş yıl sonra öz dilinde oqup-yaza bilmegen iç bir ogul-qızımız kalmaması mümkün...

Aceba 6u mümkünmidir?.. Katiyen iman ideyürim ki, bu mum¬kündir. Uzak keçmişte ata-babalarımız kan içip qardaş olurlardı. Asiyada atka minip Avropada inerlerdi. Bugün Yurdımızga söz berişip, qardaş olıp, öz tilimizde ökumak ve ökutmak yoluna bel bağlasak, büyük atalarımıznıñ şiddetli ve akın Ordusından daa faydalı, daa şifalı ve şerefli bir "maarif ordusına" malik olur edik"… Bugün böyle bir Ordunıñ  neferleri milliy maarifmizniñ mualimleri olur ise, başbuğları (komandanları) da şair ve yazıcıları, tilşnas ve tarihçı ziyalıları olmalıdır".

Büyük ocamız İsmail beyniñ şu  yuqarıda iza etilgen bir qaç satırlarından soñ, İsmail bey bugün de, bizim aramızda degil, bizim anna tilimizniñ ve milliy medeniyetimizniñ hor taqdirinden haberlar degil, – dep kim aytıp olur?

İsmail bey, asırlarca esarette qalğan, yurtları ve ayatı ecnebiylerniñ qoruna keçken, ölümge mahküm etilgen türk-tatar alemini tüşkünlikter çıqarmaq içün Büyük Rabbiniñ yollağan büyük bir şahsı edi. Aqiqatta dahiy (genial) şahıslarnıñ aqıldane fikirleri iç bir vaqıt öz emiyetini ğayıp etmeyler. İsmail bey yuqarıda qayd etilgen fikirleri bizim içün bugünki künümizde de eñ doğru yoldır.

                     İ. Asanin.// Yañı dünya. – 1998. – mart 21. – S.3.