Büyük İsmail beyniñ hastalığı, vasiyetleri ve ölümi

Asan Sabri Ayvazov

Büyük İsmail beyniñ hastalığı, vasiyetleri ve ölümi

İsmail bey Gasprinskiy azretleri bir çoq çenelerden berli hafif bronhit hastalığına mübtelâ etilir ise de, 1914 senesiniñ başlarına qadar hastalıqlardan iç de şikâyet etmey ediler.  İşini baqar, yazısını yazar edi. yılnıñ başından soñra öksürigi artqanınen, tedaviylenmege başlap, hastalığınıñ meydan almasına yol bermegen edi. fevral ayında Musulman fraktsiyasını (Rusiye Dumasındaki musulman deputatlardan ibaret gruppa) canlandırmaq içün Petrogradğa ketti. Anda ziyade suvuqlanıp, Bağçasarayğa avdet etkeninde tamamile hasta edi. ekimlerge muracaat etti, bir ay qadar tedaviylenip, Qırımnıñ yalı-boyuna ketti. Eki afta qadar bir müddet anda bulunğan soñ,  tekrar Bağçasarayğa avdet etken ve yaz sıcıqlarınıñ başlamasınen mında sağ selâmet çalışmağa ümüt bağlağan edi. iyün ayına qadar Bağçasarayda qalıp, bütün künlerini avada yatmaq ile keçirgen olsa da, ne Qırımnınh Güzel avası, ne de şifalı suv ve sıcaqlar oña fayda bermediler. Bunıñ üstüne deñiz avasından faydalanmaq ümütinen İstanbulğa qadar barıp kelgen edi. faqat bundan da iç bir fayda körmeyip, tamamen hasta olıp, mühterem Yusuf bey Aqçoranen birlikte Qırımğa avdet etken edi. ilk defa olaraq alınıñ ağırlığından o künü şikâyet etken edi.

Ekinci künü bir fotografçını çağırtıp, "Terciman" idarehanesi ögündeki bağçasında ailesiniñ azalarınen, Yusuf bey Aqçora ve "Terciman" muharrirleri ile birlikte mühtelif vaziyetlerde resimge çıqqan edi. resim alınırken, skemlege oturmayıp, yer üstüne yatar kibi vaziyette bulunğanında, sual ifade etken baqışımızdan şübelenerek:

 – Ne taaciplenesiñiz, bundan soñra menim alacaq vaziyetim yatmaq olacaqtır; zaten, men buña yaqınlaşmaqtam, - degen edi…

Kene şu künü İsmail bey kendisinde elli sekiz sene vaqıt keçirdigi hanesiniñ, idarehane ve matbaasınıñ resimlerini ve yazı odasınıñ resimini çıqartmaq istegen edi.  faqat, apansızdan avanıñ bulutlanmaı buña mani oldı. O künü İsmail bey şöyle degen edi:

   – Yaqında uzun bir seyatqa çıqmaq fikirinde olduğımdan hanemniñ, "Terciman"da çalışqanlarnıñ ve matbaanıñ fotoresimlerini yanımda bulundırmaq isteyim…

            Bu sözlerden biñ-bir şeylerge şübelenerek, çoq tesirlengen edik.

            Bir kün hastalığı aqqında "Terciman" vastası ile oquyıcılarımızğa "Bülleten" süretinde malümat berilmesi içün kendisinden musaade istegenimizde:

        – Men büyük adam degilim ve olmaq da istemeyim. Bundan ğayrı, men kendimi o derece fena is etmeyim: bunıñ içün halqnı ükütmekte manna yoqtır, – degen edi…

Faqat biz işniñ kettikçe fenalaşıp sağlığınıñ ümütsiz bir derecege kelgenini añlağanımıznen, kendisinden gizli olaraq, dostlarımızdan bazılarına ve milliy matbuatımıznıñ idarehanelerine bir qaç mektüp ve telegramma yollağan edik. Ekinci künü er yerden hatır sorağan telegrammalar kelmege başlağanınen, İsmail bey bizden şübelenerek:

     – Ya bu adamlar menim hasta olğanımnı qaydan bildiler? – dep sualler Bergen edi..

Avgust ayınıñ soñlarına taba, derece-i araretleri tabiiy vaziyetine qadar enip, al ve ruhiyeti yerine kelgen edi. er kün bir-eki saat gazeta oqutıp diñler ve mevcut siyasiye aqqında fikir ve baqışlarını beyan eter edi. faqat bu al çoq devam etmeyip, sentâbr 8-de biraz ağırlıq is etkenini ayttı. O künü aqşım saat 12-den soñ alı büs-bütün fenalaştı. Aman ekimler çağırtıldı. Muayneden soñ İsmail beyniñ ayatından ümüt qalmağanını ve müvellidülhumuzadan (kislorod – Yu.Q) başqa kendisine berilecek iç bir ilâc olmağınını qayd ettiler. Merhum o daqqadan itibaren müvellidülhumuza qabul etip, ölümnen mubarezege başladı.

İsmail beyniñ vasiyetleri ve vefatı

            Büyük İsmail bey Gasprinskiy azretleri, vefatından bir afta muqaddem bayağı yahşılaşqan kibi bir alda ediler. Odalarına kirgenimnen, yanına oturam, laqırdı etem. Atta ara-sıra güzel-güzel lâtifeler de ayta edi.

            Sentâbr 8-de sabaleyin hastalıqları yavaş-yavaş fenalaşmağa başlağan olsa da, pek şen ve keyfi hoş edi.

            Sentâbr 9-da "alım ağır", dep sıq-sıq adiy suv içmege başladı. O künü aqşam üstü oğulları Refat ve Ayder  beylerni, kivei Nasip beyni, kerimeleri Şefiqa ve Nigâr hanımlarnı ve şu satırlarnıñ müellifi başı ucuna topladı. Derin-derin tüşündikten soñra kendilerine mahsus olğan itidal (suvuqqanlılıq – Yu.Q) ve metanetini ve alında bile muhafaza eterek, epimizge hıtaben, fısıltı ile şöyle dedi:

            – Söyleyeceklerime diqqat etiñiz. Tünevinden berli kendimi fena ve ağırca is etmektem. Bu alnıñ neticesi bu künlerde añlaşılacaqtır. (Sukünet)… Madem ki, doğdıq… bir kün, elbet, ölecekmiz..sözlerimden kederlenmeñiz… doğmaq tabiiy olduğı kibi, ölmek de tabiiydir… bunıñ içün, ne olur, ne olmaz… men sizlerge vasiyetimni aytmaq isteyim. Barıp da, öler isem (inşalla, daa yaşarım)… şu aytacaq şeylerimniñ icrasını sizlerden beklerim:

1.         – Mezarım Zıncırlı medrese civarında kendisinde Meñli Giray hannıñ türbesi bulunğan mezarlıqnıñ cenübiy-şakrındaki yüksekçe mevqiyde qazılsın.

2.         – Altı yüz ruble vasiyetim bar. Bu para…adamğa emanet olaraq qaldırılğandır… (Oğlu Refat beyge hıtaben) mezkür sermiyanı o adamdan alır, dört yüz rublesini cenazem qılındığı künden itibaren bir ayğa qadar ehli olğanlarğa sadaqa berirsiñ, qalğan eki yüz rubleni de bir yılğa qadar bir mektep ile bir caminiñ faydasına sarf etersiñ…

3.         – "Terciman" ğayrı qabili (taqsim etilmez – Yu.Q) taqsimdir. İç taqsim etilmez, evlâtlarım çalışsınlar, kelgen kârından faydalansınlar. "Terciman"nı söndürmezler, degen ümüttem. (Sukünet)…

4.         – Bundan soñra "Terciman"nıñ baş muarriri Asan Sabri Ayvazov olacaqtır… Eki seneden berli men oña emanet etmektem, sizler de eminiyet etiñiz (imaye etiñiz – Yu. Q)… Kendi ihtiyarı ile "Terciman"dan ketmese, onı kimse idareden çıqarmaycaq…

5.         – "Terciman"dan ğayrı başqa işlerni evlâtlarım ve kivelerim alıp baracaqlar.

6.         – Bir buçuq aydan berli yanımda bulunğan Zeynep adlı yetim qızçıqqa elli ruble ediye berirsiñiz…

İsmail beyniñ bu sözlerini eşitip de, tesirlenmemek, suvuqqanlığını ğayıp etmemek insannıñ elinden kelirmi? Epimiz  özümizden keçken kibi bir al içinde qalğan Edik… Bu alımıznı körerek ağızından kislorod borusını alaraq:

– Kederlenmeñiz, inşalla men yavaş-yavaş tüzelirim, – dedi…

Sentâbr 10-da merhumnıñ alı daa ziyade ağırlaştı. Kün ortası saat 12-lerde artıq ayatından kendisi de ümütini kesken olmalı ki, "Yasin-i şerif" tilâvet ettirdi. "Yasin-i şerif" oqulırken, başı ucunda bulunğan kelâm-i qadimge el uzatıp, yüzüni, közüni siypadı. Biraz soñra közlerini yumaraq, şu sözlerni ayttı:

"Büyük Allahım! Altmış üç buçuq sene yaşadım. Bu ayatnıñ otuz beş senesini musulmanlarnıñ uyanması, teraqqiyesi, taliy ve kema bulması oğrunda sarf etim. Milletimniñ selâmet ve saadeti içün elimden er ne keldi ise episini yaptım. Yarabbim.

Ey, büyük Tañrım! Meydana ketirmek istedigim bir çoq şeyler daa bar edi…faqat buña muvaffaq olamaycağım..artıq….artıq, ne bar ise episi seniñ, er şey seniñ eliñdedir. Allahhım!.."

Kene şu künü aqşam üstü oğulları ve kiçik qızı Nigâr hanımnı yanına çaqırtıp, er birini ayrı-ayrı sevdi, ohşadı, öpti ve dedi ki:

– Oğlum Refat! Bundan soñra qardaşlarıñnıñ, qız qardaşlarıñnıñ qoruyıcısı sen olacaqsıñ. "Terciman"nı söndürme, "Terciman" daima yanmalıdır. "Terciman"nıñ qoruyıcısı milletir. Millet yıldan berli onı qorçaladı. Eger sizler menim sözlerimnen areket etseñiz, millet daima "Terciman" imaye etecektir…

Bundan soñra İsmail bey betini tamamınen qıbla tarafqa çevirdi, sol elini eki kün muqaddem başı astına nasıl qoyğan olsa, şay da da kötermedi. Yarı geceden soñ başınıñ areketinden biraz zamet çekenini ayttı. Ertesi kün sentâbr 11-de saba saat yedige qadar bu vaziyette qaldı. Közleri yarı açıq edi. İsmail bey soñ nefesini berirken, közlerini bir daa açıp, etrafına baqındı ve ebediy olaraq közlerini yumdı…

Bu haber Rusiyede yaşağan bütün türk qavmleri arasında bir yıldırım kibi yayıldı. Er taraftan "Terciman"ğa biñlernen telegrammalar keldi. Qırımnıñ er tarafından merhumnıñ cenazesinde bulunmaq içün eyyetler keldi, er taraftan gülçemberler yollanıldı, matem bayraqları ketirildi ve sentâbr 12-de cuma künü cenazesi altı biñ kişilik bir cemaatnıñ elleri üstünde Meñli Giray han türbesi civarındaki ebediy qarargâhına ketirildi.

Bu büyük matemde iştirak etken bütün halq – zengin, fuqare, genç, ihtiyar, alim ve cail – er kes kendisiniñ eñ fqınını ğayıp etkeniden daa ğamlı ve daa kederli edi. bahıtsız Qırım topraqlarına o vaqıtqa qadar iç bir munasebetle bu qadar közyaşı tökülmegen edi…

 Maqaleni neşirge Yunus Qandım azırladı // Yañı dünya. – 1999. – sentâbr 18. – S.6.