GASPRİNSKİY VE ÇOLPAN

GASPRİNSKİY VE ÇOLPAN

             İsmail Gasprinskiyniñ turkistan ziyalılarınen bağlı ve olarnıñ "Terciman" gazetasına munasebetleri aqqında yerli-yersiz tahminiy fikirler bildirilmekte. Eyi niyetnen yazılğan böyle mulâazalarda ekseri allarda esaslı deliller çoq olmay. Şimdi bu işte bayağı doğru yönelişte adımlar atılmaqta. Yaş özbek edebiyatşınas alimleri bu sada ciddiy araştırmalarnen meşğuller.

            Berlindeki Gumbolt universitetiniñ yanındaki Merkeziy Asiyanı ögrenüv institutınıñ reberi, belli türkşınas alime İngeborg baldouf hanım Taşkente bulunğanda, institut arhivinde İsmail Gasprinskiy ve "Terciman" gazetasınen bağlı müim ilmiy materiallar barlığını aytqan edi. onıñnen subetlerimizden birinde bizni Gasprinskiy ve Çolpan arasındaki munasebetler meraqlandırğanını ayttım.

            Çoq eyi. Men bir keresi "Terciman"da Çolpannıñ gazetağa mektübi ve oña İsmail efendiniñ cevabını rastketirgen edim. Yaqında Taşkentten Bahadır Karimov degen oca bizde ilmiy seferde bulunacaq. Bahadır ХХ asır başında özbek edebiyatınıñ inkişafı aqqında doktorlıq dissertatsiyası üzerinde çalışmaqta. Onıñ vastasınen siz meraqlanğan material saibi olursıñız, – dedi samimiyliknen musafir.

            2000 senesi Bahadır Karimov Berlinde bulunıp, institut arhivindeki bulunğan materiallar ve vesiqalarnen tanışıp qayttı. Özbekistan Milliy universiteti dotsenti, filologiya ilimleri namzeti olğan bu iqtidarlı yaş alim biznen körüşüvde, büyük maarifperverimizniñ "Terciman" gazetasında 1913 senesi noyabr 27-de, 261-nci sanda basılğan "Andijandan olan suale cevap" maqalesiniñ em de muallimniñ 1894 senesi sentâbr 29-da Bağçasarayda "Terciman" basmahanesinde basılğan "Medeniyeti islamiye" risalesiniñ nushasını ketirip, lütfen bizge taqdim eter eken, şöyle dedi:

            "İnstitutnıñ arhivinde "Terciman"nıñ bayağı sanları toplanğan. Olar derc olunğan yılları mahsus poçtanen Berlinge yollanıp tuturlğan. Gazetanı közden keçirgende, onıñ neşiri olmış cedidler babası İsmail Gasprinskiyniñ milliy ruhunı ve coşqun yürek araretini sezmemek mümkün degil".

            Gazeta çıqıp başlağan ilk yıllarda onda turkistanlı müellifder az iştirak etkenler, asırnıñ başında, hususan onuncı senelerden Samarqanddan Mahmudhoca Behbudiy, Abduqadır Şakuriy, Haci Muin, Taşkentten Ohund mola Mavrud Öhimov, Qoqanddan Mirhusayn Mirrahimov, Buharadan Qadı Ziuddin Mahdum ibn Domla ve müderris Fayzrahmat kibi imzalarğa çoq rastkeline. Müellifler bazıda maqale-haber yazsalar, bazı allarda "Terciman"dan özleriniñ müim suallerine cevap bulmaq niyetinen mektüpler yollağanlar.

            Gazetanı saifeler ekenim, 1913 senesi noyabr 27-de çıqqan 261-nci sanında "Andijandan olan suale cevap" serlevanı körip, koztlerime inanmadım. Aşıqıp onıñ soñunı oquyım: "Sulaymanzoda Abdulhamid Yunusov". Tabiiy ki, bu özüni tüşüncege daldırğan suallerinen gazetağa muracaat etken Çolpandır. Mektüpniñ müellifi o vaqıt 15 yaşında, izaat ve cevapnıñ müellifi ise, şübesiz İsmail Gasprinskiy azretleri edi… Olarnıñ nushası İneborg hanımdan sizge bahşış. Bu material siziñ "Şarq yulduzi" jurnalınıñ 1999 senesi 1-nci sanında basılğan. "Adalet-ruhiyet yenzili" Gasprinskiy ve Çolpan esseñizge qoşma olur…

            Arap yazısıneı mükemmel bilgen Bahadırnıñ yardımınen materialnıñ metnini beyan etem: izaatda şöyle denile:

            "Andijan sabıq Qoqand hanlığınıñ müim şeerlerinden biridir. Hind-moğal devleti aliyesiniñ baisi, qaraman ve Edip Sultan Baburnıñ vatanı ve Ferğana vilâyetiniñ uyezd merkezidir. İşbu şeerden aldığımız acayip bir metüp derc ve diqqata lâyıqtır. Sahibi mektüp bizden daa güzel söylediginden yazdıqlarını aynen naql ediyoruz".

            Mektüpni oqup başlayıq: "Mühterem ustazımız İsmail cenapları! Andijannıñ bazı büyükleri baña diyorlar: Sen "Şalola", "Türk yurdu", "Şahbal", "Terciman", "Vaqt" va "İqbal" oquyorsıñ, ne içün "Mirza Bedil" "Hoca Hafiz"leri oqumayorsıñ? Bu sualge cevap almaq üzre söylemeye bir şey bulamadım. Eger cevap var ise "Terciman"da derc etilmesini qat-qat rica ediyorum. Eger cevap yoq ise "bu yañı edebiyatı" suva, ateşe atıp, vaqtım olduqça "Mirza Bedil" ile "Hoca Hafiz"i mutalaadan ayrılmacağım.

                                               Sulaymanzoda Abdulhamid Yunusov".

            Mektüp şöyle qısqa, amma şairge has coşqunlıqnen yazılğan. Sual añlayışlı. Abdulhamidniñ mektüpte añılğan cedidçilik ruhundaki gazetalarnı oquğanı belli. Aynı zamanda, onıñ maiyetinde cedidçiler ve qadimciler arasındaki davalarğa ait fikir de sezile. İ. Gasprinskiyniñ tenbiye ve nasiat aenkli, keskin ruhlı cevabında eski edebiyatnı ögrenmekni, Şarq edebiyatınıñ klassik nümünelerini, umumen, edebiyatnı "suva, ateşe atuv" meselesinde mesleat bermey. Aksine, olarnı tekrar-tekrar oqumaqnı tevsiye ete: "Ey, benim qara yazılı şegirdim, saña ve sizlerge accı cevap verecegiz… Rica ediyorum hemen edebiyatı ateşe yandırmañız, suva batırmañız! Saqın, saqın bir daa maña "mühterem ustaz" demeñiz! Otuz sene ders vererek "edebiyatın" ateşe yandırmaq, ihtimalını eşiden bir "ustaz" mühterem olmaz; hem ustaz iddaa edilemez: o lise bir bed-baht muallimdir! "Mirza Bedil" Hindistannıñ Şeyh Sadiysidir. Yazdığı tesillere verdigi nasiatlar aqiqaten Güzel ve nafe şeylerdir. Hoca Hafiz ise malüm. Bunları bir, eki, beş defa oqunız! Bunlardan yañı ve ya eski edebiyata qarşı bir satır körseñiz maña haber ediñ. Bunlar qaleminden dökilmiş marğuf devanlardır. Lâkin "Quran" degil bunlar! Qurani azimuşşanıñ bile qırq cılddan ibaret on bir türlü tafsiri vardir ki, buña "Quran edebiyatı" demek olur. Qardaşım "edebiyat" ateşe yaqılır şeyderden degildir, ruqu ile tevbe keltiriñiz. Mirza Bedil., Sadiy, Hoc Hafiz oqutırlar, oqutmalılardır. Lâkin bunlarda olmayan şeyleri oqumaq ve añlamaq lâzim kelmezmi? Bunlar 4-5 yüz sene evel yazılmış şeylerdir: asırı azıra dair bir söz söylememişlerdir. Bu kün, bu asırı bilmek isteseñiz ne Şeyh Sadiy rehberlik, ne de Mirza Bedil delillik eder. Zamanımıznıñ ticaretinden, raqabatından, idaresinden, siyasetinden, ihtiyacı ve zaruriyetinden, uruşmasından, talaşmasından haber ve malümat Mirza Bedil ya da Hafizda bulamaz.

            Eger bunları bilmek kerek ise "İqbal"ları, "Terciman"ları, "Vaqıt"ları, "Türk yurdu"ları ve daa saireleri oqumalıdır. Eger kerek degil ise başıñıznı yuqarıya qaldırıp, yıldızlara, seyyaremizge baq da, duruñız! Lâkin "edebiyatı" yandırmañız – ayıptır… Edebiyat size:

– Cahil oluñız, demez.

– Sefil oluñız, demez.

– Aleme külünçli oluñız, demez.

– Dünya sever kişi oluñız, demez

- Sair insanlara nisbeten ayın qalıñız, demez

            Edebiyat ateşte yanmaz, suva batmaz. Lâkin yandıranları yandırır, batıranları batırır, suva degil, çamıra, balçığa batırır!

Batdıgımız, yandıgımız az mı oldu ki, daa istiyorsıñız!

Mirza Bedil, Hafiz Şeraziy, Şeyh Sadiy, "Gülistan" ya da "Anvarul aşıqın" ulu isimlerdir, marğu eserler-dir: bunları oqumalı, lâkin bunlar kâfiy degildir; zamanımız ğayrı zaman, qonuşuvlarımız ğayrı qonu-şuv. Asırın, zamanın kema-latı ve irfanı eski edebiyatta bulunmaz, yanı edebiyatta bulunur.... Asırın, zamanın al ve davuşlarına köz, kulak verin. Şühretin alemi islâm bu kün bir "dorilojizin ve mekânı ğafilin" süretine kelmiş bulumır...Bu dayreniñ bir mahallesi Andijan, ekinci mahal leyey Bagça sa¬ray harabeleridir.

Bu cevabı her kese oquya bipirsiñiz.

Mahfiy degildir".

Cevap qamaatlenirli ve añlayışlı. Onıñ er bir satırındaki mündericemaiyetni ğairıdan izaatlamağe acet yoq. Fikrimizce, sual bericini pervasız (lâqayd) qaldırmağan. Çünki fikiri kün sayın tınıklaşıp barayatqan Abdulhamid aradan bir yıl keçer, "Edebiyat nadur" degen maqale yazar da, "Edebiyat yaşzsa - millet yaşar. Edebiyatı olmagan ve edeoiyatnıñ inkişafına çalışmağan em de edipler yetiştirmegen milpet ahır-soñu bir kün issiyatdan, oydan, fikirdem mahrum qalıp, yavaş-yavaş  inkıraz bulur" tüşüncelerini beyan eter.

Lâkin daa "Çolpan" tahallüsını almağan, milliy matbuatta "Hamidiyya imzasınen iştirak eteyatqan şair er kes sırasında, 16 yaşında ekende, 1914 senesi sentâbr 24-te "Sadoiy Farğonav gazetasında basşğan "Maarifperver babamız mühterem İsmail Gasprinskiy azretleri aqqında taziyenamemiz" şiirinde şöyle yazar:

Cemaat ehlii islâm ediñiz.

Milletimiz yolunda can ediñiz.

Ey, bizi uyatıcı ustazımız,

İftiharı çıraq islâmımız.

Eskilerni ettiñiz ğayıba,

Yeriniz cennette olsun daima.

Altmış üçte size yetti ecel,

Bu vaqıtsız kelip yetişen ecel.

Milletin parlaq çıragı, söndi,

Bu çocuqların babası ötti, ey vah.

Ey Hadimiy, et duanı daima,

Tarifiñe acizmiz, ey, vah.

1915 senesine kelip "Şuro" mecmuasında basıpğan "Oş" adlı maqalede ilk defa "Çolpan" tahallüsını qullangan Abdulhamid Hamidiy namlı edip, özbek şiiriyetiniñ yıldızı dep tanılgan devirge kelip kene İsmail Gasprinskiyge muracaat ete.

İcat meydanına cesürliknen adımlağan ve otuzını yşparğa kepip özbek şiiriyetimiñ yıldızı dep tanılğan Abdulhamid Çolpan özüne ustaz dep bilgen İsmail Gasprinskiy gayelerine sadıqlığını "Gece ve kündüz" romanınen isbatladı. Bu eser yaratılgan ceryan közden keçirilgende, Çolpanda içtimaiy fikir şeknllengen devir onıñ maiyetinde tasairlengenini sezmemek  mümkün degil. Bu devir musulman dünyasında İsmaip Gasprinskiy adınen bağlı olıp, onıñ faaliyeti Çolpan tarafından ciddiy ögrenilgeni açıq-aydın körüne. Romannıñ qurulışı bir taraftan İsmail-beyniñ "Dar ül-rahat musulmanlarını hatırlatsa, diger taraftan onınt. 1895 senesi İstanbulda neşir etilgen "Avropa medeniyetine bir nazar muvazini" ve 1906 senesi "Tercimanvnıñ 72-76 sanlarında basılğan "Mazhabi iştirakiyun" ("Utopik nazzriye") eserlerinn Çolpan dikqatnen oquğanı ve olardan ruhlanğanı sezile.

İ. Gasprinskiyniñ baqışlarını maarifperver özbek ziyalıları taqdirleseler de, onıñ bediiy edebiyatta doğru tasvirini tek Çolpan berdi. mına şunıñ özü özbek edebiyatında tañ yıldızı olıp meydange çıqqanı ve içti¬maiy ömürde, birinci nevbette, İ. Gasprinskiy talimatına doğru qıymet keskeni de türkiy alemde alğışqa lâyıq buyu k cesaret edi.

Aqiqat ne qadar teren kömülmesin, künler kelip, o yuqarığa köterile. Mına, devirler kelip, adalet-ruhiyet menziline kelip, İ. Gasprinskiy de, Çoppan da öz xalklarına qayttılar.

Halqımıznıñ ruhiy babası İsmail Gasprinskiyniñ doğğanına 150 yıl toluvına bagışlanğan tedbirlerde, onıñ ğayelerine sadıq qalğan ulu özbek şairi Abdulhamid Çolpannıñ adı da sayğı ve itibarnen añılmağa lâyıqtır.

  Safter NAGAYEV.

Taşkent // Yañı dünya. – 2001. – mart 21. – S.5.