Eşref Şemi-zade

EŞREF ŞEMİ-ZADE – Eşref Abduruman oğlu (1908, iyün 21 - 1978, mart 11). Kezlev şeerinde halq ocası ailesinde doğdı. Ruşdiye mektebini bitirgen soñ o Aqmescitke barıp, andaki "Sovpartşkola"ğa oqumağa kire. 16 yaşında Eşref Şemi-zade 1925 senesi yanvar ayında "Leninge" adlı şiir yaza. Bu şiir mektepniñ divar gazetasında, bir yıldan soñ ise "İleri" jurnalında basıla.

Eşref Şemi-zade edebiyatqa memleket içün ğayet mürekkep devirde yazılğan ve soñra hrestomatik eserge çevirilgen bu şiirinen kirdi.

Ozüniñ şiiriyetke meyil berüvini Eşref Şemi-zade şöyle tarif etken edi: "Oyley olıp çıqtı ki, men köyde yaşağan aqrabalarıma yazğan mektüpâyerimni külkü içün qafiyeli beyitlernen yazar edim ve soñra tabiat güzelliklerini, mevsim deñişmelerini tasvir etken parçadar qaralap başladım. Şu yılları — Qırımda Sovet akimiyeti tiklengeniniñ birinci seneleri, şeerimizniñ ileri kelgen ocaları ve yaşlığı "Temir qazıq" adında bir elyazma jurnal çıqarmak teşebbüsinde bulundılar. Yazısı güzel yaşlar jurnalnıñ asıl nushasından sekiz-on nusha köçüre ve soñra bu jurnallar el-elden keçip oqula edi. Bir-eki nushası atta Aqmescitke ve Bağçasarayğa da kete edi. Buña qarşılıq Bağçasaraydan da bizim şeerimizge "Arqadaş" adlı elyazma jurnalnıñ bir nushası kele edi. Olardan körmece, 1924 senesiniñ baarinde, fevral revolütsiyasınıñ 7-nci yıldönümi kününe doğrulap, tek özüm yazğan eki maqalem ve az eşitilgen folklor materiallarından ibaret "Quvan" (Balqurt qutusı) adında 24 saifelik bir nusha resimli elyazma jurnalçıq men de çıkardım. Menim "edebiy aveskârlıq ve jurnalistlik faaliyetim" şu küçük jurnaldan başlansa kerek.. "

Zamanımıznıñ büyük şairi derecesine köterilgen bu simanıñ edebiy yaratıcılıqta ilk adımlarını işte şöyle tasavur etmek mümkün.

Bundan soñ Şemi-zadeniñ eserleri çeşit gazeta ve jurnallarda sıq-sıq basılıp tura ve yaş şairniñ namı ketken sayın arta. Akademik A.Krımskiy ozüniñ maqalesinde şay dey: "Qırım edebiyatında sovet yönelişinde daa yap-yaş edebiy quvetler ozlerini köstere başladılar. Olardan ziyadece istidatnı Eşref Şemi-zade, Menli-Aziz ve Kerim Camanaqlı kibi şairlerde sezmek mümkün".

1927 senesi, sentâbr ayında, daa yañı 18-ni toldırğan yaş şairni balalar içün teşkil etilgen "Köz aydın" jurnalınıñ mesül muarriri vazifesine tayin eteler. 1928-deo RAPPniñ azası ola, 1932-de Moskvada Bütünsoyuz devlet kinematografiya institutınıñ edebiy-stsenariya fakultetini bitire. Aynı zamanda o, özüniñ tazeligi ve tendüristligi ile ayrılıp turğan şahsiy duyğulı şiirlerini yaza, derc ettire. O vaqıtnıñ belli rus tenqidçisi Ya. Polkanov özünin "Qırımtatar edebiyatı" maqalesinde E.Şemi-zade aqqında şöyle yaza. "Qırımtatar edebiy yaşlığı arasında endi keniş sürette belli olğan dogma istidatlar bar. Misal içün oquyıcığa belli olğan ze şiirleri yüksek bediyliknen ayrılğan Eşref Şemi-zadeni alayıq. "Manevr", "Yahtı", "Furtuna" kibi şiirleri onın taşığan proletar şairi namını aqiqaten aqlaylar. Tendüriyetlik canlılıq — bu şairniñ yaratıcılığındaki esas çizgidir".

1933 senesi Eşref Şemi-zade birinci beşyıllıqnıñ qocaman inşaatı olğan meşur "DneproGES" qurucılığına bağışlanğan "Dneprelstan" poemasını yaza. Oña cenkten evel şair olaraq eñ eiyade nam ketirgen şu "Dneprelstan" poemasıdır. Poemada "DneproGES" qurucılığı, ondaki işçilerniñ ğayretinen bir sırada, qomşu Ukrainanıñ keçmişinden, Dneprdiyarınıñ tarihından, halqınıñ ayatı ve küreşinden baas etile ve o yerde olayatqan deñişmeler, batırlıqlar ve ananeler hususında zengin fikirler aks oluna:

Ey, Dnepr, ey, tarihlar örekesi!

 Ey, çalarğan asırlarnıñ köletkesi!

Ayt, bu taşlar üzerinde yañğırdımı

Bir vaqıtta qaçqınlarnıñ açuv sesi?

 Ayt, bu tipşe qobalarnıñ eşimeri,

 Mazepanıñ atlarınen qazıldımı?

 Potömkinniñ köz boyağan köyçikleri

Bir vaqıtta bu topraqka quruldımı?

 Cesetlerden köpür qurıp özen keçken

 Atillalar bu qırlarda adaştımı?

Bir cüyrükke qızlarını berip ketken

Peçenegler senmen mında çataştımı?

 Çomaqlarnıñ qodalaqlı obozları,

 Qırım tuzın mından kelip aldılarmı?

 Aq saqallı kobzarlarnıñ qobızları,

Banduranı bu qayada çaldılarmı?

 Ayt, Dnepr, ayt, dünyada körgeniñni,

Qıdırlezde yoldan çıqıp cürgeniñni,

Ev avdarıp, köy aqtarıp, şeer basıp,

Muradıña nasıl  etip irgeniñni..

 Ayt, bu küneş yerge kökten töküldimi?

Ayt, bu dünya qayta baştan tirildimi?

Tarihlarda tunç devrinden bugüngecek,

Böyle ğayret, böyle yanğın köründimi?..

 Ukrainanıñ bu qocaman qurucılığında nasıl bir coşqun emek qaynağanı, çeşit millet vekilleri birlik olıp iş becergenleri, bu qurucılıqta kelecekniñ temel taşı qoyulğanı eserde bediiy sürette öz aksini tapa:

Bugün artıq kobzarlarnıñ ellerinde,

 Qobız degil, demir kürek, lesker işley.

 Biñ müçellik qobalarnıñ beyalerinde

Yel yerike maşinalar çarhı kişney,

 Bugün artıq qart Dnepr, zilflerini,

Qayalarnıñ sert tişine tarayalmay.

Etrafına, buzlar irip ketken künü,

Öz erkine baş kötermp qarayalmay.

 Bugün mında er seyirci şaşıp kala.

Er köşeden eşitkende sibat yırı..

 Bugün mında iş ordusı esir ala,

Asırlarğa baş bermegen Dneprnı.

 Mında küçlü turbinalar armanında,

Eski ömür temelinden mıratıla.

Çöyün, beton, qaya. demir ormanında

Yañı emek usulları yaratıla.

 "Dneprelstan" poeması öyle bir muvafaqiyet qazandı ki, o vaqıtta pek çoqlar poemanıñ ayrı parçalarını ezberlep yüre ediler. Öyle parçalarnı mekteplerde, yataqhanelerde, toplaşuvlarda oquy ediler. Merhum şairimiz Ziyadin Cavtobeli o vaqialarnı şöyle hatırlay:

"Maarif hadimleri binası zalında toplaşuv yapıp, poemanı muakemege qoydıq. Edebiyat, sanat vekilleri, ocalar, talebeler... bir çoq adamlar mında toplanğan ediler. İştirakçiler eserni ruhiy coşqunlıqnen qabul ettiler. Sebebi — eser pek aktual ve zemaneviy edi. Onıñ ile birlikte büyük nefaset, zengin til, çeşit tasviriy vastalar qullanılıp, pişkin obrazlar eserde ustalıqnen berilgen edi. Şu sebepten de, iştirakçilerniñ fakir birliginen eserniñ qırımtatar edebiyatında poema janrında ilki ve yekâne yañı bir eser olğanını aqlı olaraq keşf ettiler ve bu eserniñ müellifi — Eşrefni ürmetnen alğışladılar".

"Dneprelstan" gazetalarda, jurnallarda basıla, 1934 senesi ise ayrı kitap olıp çıqarıldı. Poema şairge aqlı sürette şüret ketire. Em bu şüret onı tek Qırımda degil, bütün memleketke tanıta. Büyük şairler Ablulla Toqay, Suleyman Stalskiy, Abulqasım Lahutiy, Alimcan İbraimov ve digerlernen bir sırada, 25 yaşında onıñ adı Büyük Sovet Entsiklopediyasına kirsetile. Bu entsiklopediyanıñ 1933 senesi çıqqan 62-nci cıltında şairniñ yaratıcılığına bağışlanğan satırlarda cümleden şöyle denile: "...Şemi-zadeniñ soñki yıllarda yazılğan ve sotsializm qurucılığı coşqunlığınen aşlanğan eserleri ("Dneprelstan" epopeyası ve digerleri) özleriniñ lirik kerginligi ve bediiy ustalığınen ayırılalar Şemi-zadeniñ faaliyeti qırımtatar edebiy tiliniñ inkişafı içün büyükten-büyük emiyetke maliktir".

Bu poema üzerinde cenkten evelki bütün bir nesil işçenlik, vatanperverlik ve internatsionalizm ruhunda terbiyelendi. Poema 1936 senesi rus tiline tercime etilip, "Literatura i iskusstvo Krıma" jurnalında basıldı. Eşref Şemi-zadeniñ adı 30-ıncı yıllarda endi qırımtatar edebiyatınıñ BekirÇoban-zade, Şevqi Vektore, Abdulla Lâtif-zade, Amdi Geraybay kibi ediplernen bir sırağa qoyula adi.

Eşref Şemi-zade 1934 senesi SSSR yazıcılarınıñ birinci syezdinde delegat olaraq iştirak etti. 1936-1937 seneleri Qırım yazıcıları birliginiñ mesül kâtibi vazifesinde çalışa. 1935 senesi mayıs ayında bir gruppa qırımtatar yazıcısı Maksim Görkiynen körüştiler ve bu körüşüvde Eşref Şemi-zade de iştirak etti. Dört saat kadar devam etken ğayet meraqlı ve mündericeli subet şahsen Şemi-zadede pek büyük teessurat qaldırdı. Subet vaqtında M.Görkiy qırımtatar edebiyatınıñ, ana tili ve sanatınıñ inkişafı meselelerinen, halq yaratıcılığını toplav, ögrenüv işlerinen pek meraqlandı. Hususan halq ağız yaratıcılığını, milliy folklornı yahşı bilüvniñ yazıcı içün ne qadar büyük emiyet olğanını ayrıca qayd etti. Görkiy o vaqıtta cümleden şöyle degen edi; "Öz halqınıñ folklorını yahşı bilmegen iç bir vaqıt yahşı yazıcı olıp olamaz. Böyle müellifniñ eserı oquyıcının yüregine barıp tiymez. Halq yaratıcılığı — bu milletnin bitmez-tükenmez ruhiy bayçığıdır. Ve er bir namuslı, vicdanlı yazıcı bu baylıqnı bütün inceliklerinen ögrenmek borclu".

Eşref Şemi-zade ulu yazıcınıñ 6u nasiatı ve tevsiyesini yahşı etip mıyığına sardı ve bütün ömür buña riayet etti. Onıñ yaratıcılıq muvafaqiyetleriniñ, eserlerindeki münderice ve til zenginliginiñ temeli denişe bunda, yani folklornı teren ögrenüvinde, ondan bilip ve ustalıqnen faydalanuvındadır.

Şair çeşit vaqıtlarda V.Mayakovskiy, K.Çukovskiy, F.Gladkov, M.Svetlov, S.Eyzenşteyn, N.İkmet, A.Lahutiy, M.Calil, S.Vurğun. U.Nasır. H.Alimcan kibi ve daa çoq büyük yazıcılarnen, şairlernen, medeniyet erbaplarınen körüşti, subetleşti, alâqada bulundı. Ve onıñ icadiy muvafaqiyetlerinde bu körüşüvlerniñ tesiri şübesizdir.

Bu yıllarda Şemi-zade çok şiirler yaza, "Yaşlığımnen körüşüv", "Moskva — Sevastopol" poemalarını yarata. Bu poemalarnıñ birincisinde o zemane ayatını evelkisinen, yani balalıqta körgeninen qıyas ete. Ekinci poemada bu mevzu daa ziyade kenişletile. Lirik qaraman Moskva — Sevastopol poyezdınen keter eken, memleketniñ acayip manzarasını, insan emeginen yañartılğan topraqlarnı seyir eterek, memleketniñ qocamanlığınen, yaraşığınen ğururlana.

Şair, aynı zamanda, tercime işinen de çoq oğraşa. Onıñ tercimesinde oquyıcılar Şekspirniñ "On ekinci gece" tragediyasınen, A.S.Puşkinniñ, A.Mitskeviçniñ, M.Lermontovnıñ, Nizamiyniñ ve daa çok diger şairlerniñ eserlerinen tanış olalar.

Bu saada o Puşkinniñ "Bağçasaray çeşmesi" poemasını tercime etüvde ayrıca muvafaqiyetke nail ola. Bu tercime er kesniñ fikrince eñ yüksek derecede tanıda ve o, aqlı sürette qırımtatar milliy tercime edebiyatının altın fondına kire. Yeunıñle birge Şemi-zadeniñ öz eserleri de başqa tillerge çevirile. 1933 senesi onıñ rus tilinde "Saylama eserler" şiiriy cıyıntığı neşir etile.

Bundan ğayrı Şemi-zade qırımtatar tiline T.Şevçenkonıñ "Vasiyet" şiirini, L.Tolstoynıñ, S.Yeseninniñ eserlerini tercime etti. Aynı zamanda onıñ özüniñ şiirleri de rus tiline tercime etildi. Olar A.Tarkovskiyniñ tercimesinde Moskvada çıqarılğan "Poetı Krıma" (1937) cıiıntığına kirsetildiler.

Eşref Şemi-zadeniñ şair olaraq o devirdeki büyük hızmeti şçundan ibaret ki, Ziyadin Cavtobeli, Irğat Qadır, Abdureim Altanlı ve diger şairlernen bir sırada, qırımtatar şiiriyetiniñ bütün ömür meydanına çıqmasına yardım etti. Şairniñ namı tek memleketimizde degil, ondan datışqa ketti. Vengriya halq şairi Emil Madarasnıñ Eşref Şemi-zadege bağışlap şiir yazğanı şairniñ namı ta o vaqıtta ne qadar keniş belli olğanından delâlettir. Emil Madarasnıñ 1936 senesi rus tilnnde çıqqan "Minskoye şosse" adlı kitabından yer alğan "Qırım türküsi"  adlı şiiri Qırım  şairi  Eşref Şemi-zadege bağışlanğandır. Tercimede küçü biraz eksilse de, o şiirden aşağıdaki parçanı tatarcağa çevirip beremiz.

...Aydı, yırım, cöşkun ol sen

Şeñ pioner marşıday.

 Tendürist ol, taşqın ol sen

Bayram üstü çarşıday.

 Mağrur  Dneprelstin aqqında

Şemi-zade pırıday,

Bizim Vatan  aqqında

Şemi-zadee şiiriday,

Şair ve komsomol Şemi-

Zadeniñ tap özüday —

A çıq-aydın ol er yerde

Mas-mavı kök yüzüday.

 Ebet, müellif yazğanı kibi özüniñ böyle nazik, canlı, şahsiy duyğularınen ve lirik satırlarınen poeziyağa işanç ve eminlnk ile, onıñ erkesi degil de, cansüyer hızmetçisi olıp kirgen şair otuzıncı yıllarda o derece populâr oldı Ki, belli yazıcımız Şamil Alâdin qayd etkenine köre, o devirde student yaşlarnıñ ve qızlarnıñ ömürini Şemi-zadeniñ şiirlerisiz tasavur etmek mümkün degil edi. "İleri" jurnalınıñ anketasındaki: "Eñ ziyade begengen şairiñiz kim?" sualine ceyeap bergenlerniñ doqsan fayızı Eşref Şemi-zadeniñ şiirlerini begengenlerini ayttılar".

Teessüf ki, 1937–1938 seneleriniñ repressiya dalğası onlarnen yazıcı ve erbaplarımıznı qurban etkeni kibi, Şemi-zadeni de çette qaldırmadı, onı da qapattılar ve çoq yıllarğace icadını çanalattılar.

Bu yerde şu amansız 1937–1938 seneleri yazıcılar arasında ve edebiyatımızda nasıl müit yüz alğanını Eşref Şemi-zadenen bağlı vaqialar misalinde köstermek isteymiz. 1935 senesinden 1937 senesine qadar Qırım yazıcıları birliginiñ kâtibi vazifesinde çalışqan Eşref Şemi-zadeniñ halq arasında köterilgen itibarı organlarnı ep ziyade raatsızlamaqta edi. İşte, bu devirde, yani 1937 senesi sentâbr 20-de. Aqmescitte Yazıcılar birliginiñ toplaşuvı oldı. Toplaşuv aqqında maqale 24 sentâbrde çıqqan "Yaş quvet" gazetasında derc olunğan edi.

Bu maqalede yazıcılardan Ümer İpçi, İlyas Tarhan, Irğat Qadır ve Eşref Şemi-zads "burjua milletçiligi"nde qabaatlanıp: "Bu hainler Soyuz etrafında öz "eş-dostlarını" birleştirip, öz sasıq "nefis produktsiyalarını" ögge sürip, ösip yetişmekte ölgan sağlam, sonet yaşlığını bütün çarelernen edebiyat saasından üşütmege tırıştı, doğrudan-doğruğa Qırım sovet edebiyatınıñ ösüşini çanalattılar", — denile.

Bundam son Eşref-Şemi-zadeni qapağanları hucur şey. Elbet, onı Yazıcılar birliginden çıqaralar, işinden boşagalar. O, er kün ozüniñ, qapalacağını bekley... Amma akimiyet şairni tevqif etmege aşıqmay edi. 1938 senesiniñ aprelinde onı Yazıcılar birligipe ğayrıdan qabul eteler ve Kırım devlet neşriyatında oña addiy muarrir işini bereler. Şairni tek 1941 senesi iyün 24-te yani cenk başlanğanınıñ üçünci künü apske alalar. Eki ay NKVDniñ podvallarında bulunğan soñ, Eşref Şemi-zade uzaq İrkutsk şeerine yollanıla. Anda o, 1942 senesi aprel 4-te "Kabaat alâmetleri olmağanından sebep" azat oluna. Buña, ebet, şairniñ Bütünittifaq meşurligi yardım ete. Aynı şu yılı dekabr ayında Eşref Şemi-zade özbek yazıcılarınıñ davetinen Taşkentke kele ve anda onı Ferğanadaki vilâyet gazetasınıñ mesül kâtibi vazifesine tayin eteler.

1944 senesi Qırım azat olunğan soñ, E. Şemi-zade mayıs 17-de Aqmescitke qaytıp kele ve şu gecesi qorantasına qavuşır-qavuşmaz, halqnen beraber vatandan sürgün etile. Cenk felâketi ve halqnıñ sürgün etilüvi aqibetinde sağ qalğan başqa yazıcılarday onıñ da icadiy faaliyeti cenkten soñ ta 50-nci senelerniñ soñunda devam etti.

 

Riza Fazıl, Safter Nagayev / Qırımtatar edebiyatınıñ tarihı. Aqmescit, 2001. – S.321-328.