Amdi Giraybay

Портрет: 

Amdi Giraybay (1901 - 1930). Kefe bölgesi Yeñi-Sala köyünde doğdı. 1906 senesi babasından öksüz qala. Şundan soñ horantaları Qarasuvbazarğa köçe. İlk tasilini Qarasuvbazar "Hani maale" mektebinde ala. 1915 senesi  orta mektep tasilini  bitire. Qardaşları ile beraber köy işlerinde çalışa. 1918 senesi horantaları   Aqmescitke köçe. A. Giraybay bu yerde az müddet türk ocaları Fevzi Efendi ve Memet Teyfuqtan ders ala. 1919 – 20 seneleri bir qaç ay rus mektebiniñ aqşamki bölüginde oqup, qırımtatar mektebinde ders bere. 1920-nci seneleriniñ başında B. Çoban-zade, A.S. Ayvazov, O. Aqçoqraqlı, A. Odabaş ile yaqınlaşıp milliy arekette buluna. 1923 – 26 seneleri İstanbul universitetiniñ filologiya şübesinde oquy. 1926 senesiniñ noyabr ayında Qırımğa qaytqan soñ, yerli matbuatta bir sıra acayip eserleri ve maqaleleri basıla. Ama 1927 senesi ÖGPU hapsından soñ, "milletçilik" ve "casuslıqta" qabaatlanıp Moskvada "Butırka" türmesinde qurşun cezasına mahküm oluna.

Giraybaynıñ "Elâk oldı yigitler" adlı ilk manzumesi 1917 senesi neşir etile. "Yigitke" (1918), "Yaş tatarlarğa" (1921), "Tuvğan tilim" (1921) kibi şiirlerinde vetanperverlik ve milletseverlik duyğuları aks etile. Halqımıznıñ turmuşını ve bazı eskirgen adetlerini "Zavalı tatar qızı" (1921), "Talaq" (1921) kibi şiirlerinde ifade etti. 1922 senesi şairniñ "Caşlarğa" adlı şiirler toplamı dünya yüzüni kördi. Bediy edebiyatımızda belli yerni tutqan "Hicret" poeması 1927 senesi basılğandır.

A. Giraybay qalemini dramaturgiya janrında da sınap baqqan edi. 1919 senesi "Eski tatar mektebi", 1923-te "Öksüzler" serlevalı balalar içün yazılğan pyesaları neşir olundı. 1928 senesi yazğan kölemli bir pyesanıñ elyazmasını "Oquv işleri" jurnalınıñ muharrirlerinden Ya. Musannifke yollağanı bellidir.

Eski matbuatımızda berilgen haberge köre, 1927 senesi Giraybaynıñ "Qırım hanlığı devrine ait türk-tatar edebiyatınıñ tirihi" adlı monografiyası Qırım Akademiya Şurası tarafından basılmaq içün qabul etilgendir. Tammam o devirde Giraybay bir qaç defalar şiiriyet nazariyesine bağlı lektsiyalar ile çıqışta bulundı.

Şairniñ vefatından soñ, 1935 senesi Romaniyada çıqqan "Qırım şiirleri" mecmuasında qırımtatar edebiyatınıñ tarihinen bağlı ilmiy işi neşir etildi.

 İsmail Kerimov