Abdulla Lâtif-zade

Abdulla Lâtif-zade (1890, avgust 26 – 1938, aprel 17). Nazik duyğular şairi Abdulla Lâtif-zade Kezlev şeerinde Abil ocanıñ qorantasında doğdı. Onıñ ilki ocası – öz babası oldı.  Abil oca oña ana tilinen beraber rus tilini de ögrete. Babasınıñ yardımınen doquz yaşında Abdulla endi Puşkinniñ eserlerini de serbest oqup başlay. Koy mektebini tamamlağan soñ o, Aqmescitte yaşağan dayısınıñ yanına kele ve andaki ruşdiye mektebine kire. Ruşdiyeni bitirgen soñ, gimnaziyanıñ 7-nci sınfına kire. Lâkin Abdullağa gimnaziyanı bitirmek qısmet olmay. Şairniñ omür arqadaşı Pegina Yakovlevnanıñ aytqanına köre, bir defa ders maalinde oca balalardan birine: "Ah, seni qoyun!" dep qıçırğanda, Abdulla buña ziyade aqaretlenip, yerinden atılıp turğan ve ocağa; "O qoyun olsa, demek, siz çobansıñız", dey. Abdulla bu sözleri içün qayda olsa olsın, oquv uquqından marum etilip, gimnaziyadan çıqarıla. Onı, kerçekten de iç bir yerge oquvğa qabul etmeyler. Abil ağa çoqtırışa, çoq çareler köre, lâkin çar memurları oğlunıñ oquv yolunı tekmil qapatqanlarına emin olğan soñ, Abdullanı 1908 senesi İstanbulğa yollay. Lâkin teessüf ki, 1910 senesi babası vefat etkeni sebebinden anda da oquvınıñ soñuna çıqalmay qaytıp kelmege mecbur ola.

Er ceetten istidatlı, zekkiy yigit bu devirde endi arap, fars, türk, fransız, latin ve rus tillerini mükemmel ögrengen edi. O, yurtuna qaytıp kelgen soñ, evelâ Kezlevde, soñ Aqmescitte ocalıq yaptı.

Ta o devirdeA.S.Puşkinniñ ve L.Tolstoynıñ eserlerini qırımtatar tiline tercime etti.

Abdulla Lâtif-zade büyük şair olmaqnen birge, aynı zamanda, halqımıznıñ maarif ve medeniy seviyesini yükseltüv işine çoq ğayret sarf etken alim ve medeniyet erbabı edi. Bizim edebiyatımız tarihınen doğrudan-doğru meşğul olğan namlı şarqşnas alim, akademik Ağatangel Krımskiy yuqarıda añılğan "Qırımtatar edebiyatı" serlevalı ilmiy eserinde qayd etkeni kibi, onıñ birinci şiirleri "Terciman"da ve belli demokrat erbabımız Reşil Mediyev tarafından çıqarılğan "Vetan hadimi" gazetasında basılğanlar. O, yaratıcılığınıñ ilki devirinde, ilki eserlerinde endi özüniñ ileri fikirli sanatkâr olacağını sezdire. Şair ta o devirde yani 1910 senesi yazğan "Hayal — ömür" adlı şiirinde: "Ömür — bu tegiz bir yoya degil, ömür — bu daimiy küreş, o enışli-yökuşlı bir yoldır ki, onıñ tikeni de bar, gülü de bar, onıñ accısını da tatmaq kerek, tatlısına da; yani maqsadıña yetmek içün er şeyge qatlanmaq, ğayret etmek ve er türlü kıyınlıqnı yeñmek kerek", degen fikirni ortağa süre.

Proletar edebiyatınen ve umumen inqilâbiy yaratıcılıq gayelerinen ise o, birinci cian cenki yıllarındaki askerlik hızmeti vaqtında tanış ola. Elbette, şairniñ dünyabaqışına küçlü tesir yapqan bu ileri gayeler oña realistik edebiyat ananelerini menimsemek içün, şübesiz, büyük yardım ettiler.

Abdulla Lâtif-zade edebiyatqa 1905 senesi inqilâbından soñ ayaq basqan büyük şairlerimizden biri edi. O, aqiqiy şair, coşqun publitsist, istidatlı terciman, acayip teşkilâtçı edi. Kök quşağında yedi çeşit renk olğanı kibi, şairniñ icadına da şiiriyetniñ bütün hususiyetleri hastır.

1917 senesi o I Qurultayğa delegat saylana, ve bir vaqıt "Millet" gazetasınıñ muarriri ola, soñra milliy ükümette halq maarifi şübesiniñ kâtibi vazifesinde buluna. Milliy fırqa azası edi.

Abdulla Lâtif-zade şiiriyetimizge yañılıqlar alıp kirgen şair olaraq bellidir. Onıñ başqa halqlar edebiyatlarıken, hususan rus edebiyatınen yaqından tanışlığı bu saada ziyade biline. Oña hususan Vladimir Mayakovskiyniñ icadı ayrıca tesir etti. O şu devirnin namlı şairleri V.Brüsovnen, V.Mayakovskiyniñ özünen. S.Yeseninnen yaqından tanış edi, aynı vaqıtta belli ukrain şairi P.Tıçinanen ve akad. A.Krımskiynen tanış ve dost edi.

V.Mayakovskiyniñ yaratıcılıq ananesi, yüksek grajdanlığı, aydın ğayeviy doğrulışı kibi esas çizgileri bizde ilkide A.Lâtif-zadeniñ icadında köründi. V.Mayakovskiynen o, ta 1921 senesi Moskvada şair V.Brüsov teşkil etken aliy edebiy institutqa qatnap yürgende sıq-sıq körüşe, onınnen çeşit mevzularda subetleşe. Soñra özü de edebiyatımıznı qayğırğan bir ustaz şair sıfatında şu devirde eline qalem alğan bir sıra yaşlarnıñ icadını közetip bardı ve olarnıñ edebiyatta pekinmelerine yardımda bulundı.

Abdulla Lâtif-zadeniñ şair olaraq pişkinlik derecesini köstergen eserleri — onıñ "Ömür", "Şairge", "Ahırzaman quşı", "Ber!" kibi ve daa çoq diger şiirleridir. Bu şiirler em şekil, em münderice ceetinden pişkin eserlerdir, olarda teren fikir, taze isler, duygular mevcut.

1928 senesi onıñ "Yañı saz" adlı şiirler cıyıktığı çıqtı. Cıyıntıqqa onıñ, bir sıra felsefiy şiirleri kirsetilgen olıp, olar şairniñ otuzıncı yıllarda şiiriyetimizniñ bayraqdarı derecesine köterilgenini tasdiqlaylar.

A.Lâtif-zadeniñ eserleri miqdar ceetinden pek çoq olmasalar da, nefislik ve münderice itibarile oldıqça küçlü, yüksek seviyeli eserlerdir. Onıñ eserlerindeki er bir satır oquyıcınıñ zeinini, tüşüncesini, dünyağa nazarını teren felsefiy fikirlernen zenginleştire, qalbinde ince, hoş ve yüksek isler uyantalar. O, insannıñ qalbindeki mürekkep tüşünceler ve islerniñ furtunasını da, baar ğonceleri kibi coşqun duyğularnıñ dalgası ve teprenüvlerinide nefisliknen sezgen istidatlı icatkâr edi.

O, yükarıda qayd ettigimiz kibi, edebiyatqa ta inqilâptan evel ayaq basqan olsa da, sovet akimiyetiniñ ilki yıllarında özüni şiiriyettevyañı şekillerni eminliknen menimsegen, onı yañı münderice ile zenginleştirgen ve bu saada eñ faal çalışqan novator şair olaraq kösterdi. Özüniñ neşir ettirgen kitabını da öyle — "Yañı saz" dep adlandırğanı da şunınçündir.

İcatta daimayañılıqqa ıntılğan Abdulla Lâtif-zade devirniñ yañmığını, künniñ talaplarını şaşılacaq derecede sezgirliknen is etti ve yuqarıda ketirilgen satırlarda o şay demek istedi: yañı çamanğa munasip yırlar yazmaq içün eliñe yañı saz almaq kereksiñ, yani özüñni yañı ğayelernen, yañı fikirlernen, yañı ıntılışlarnen bayıtmaq kereksiñ. Bu yalıñız mot sözlerden ibaret bir ritorika degil de, şairniñ icadiy şiarı, onın mefküreviy pozitsiyası edi. O, başqalarğa muracaat etmeknen kifayetlenmey, özü de bu talaplarğa riayet eterek, yüreklerni eyecanlandırıcı. kişilerni, hususan yaşlarnı yañı ayat oğrunda, parlaq kelecek oğrunda areketke celp etici şiirler yaza. Onıñ "Şairniñ ruhu", "Ömür", "Şairge", "Közaydın!" "Aqınğa" ve diger şiirleri şu cümledendir. Böyle şiirler o devirki şiiriyetimizde tamamile yañılıq edi. Olar er ceetten: em ruhunen, em mündericesi ve şekilinen, em tilinen em de tasvir usulınen yañı ediler.

1921 senesi Qırımda ilki kere ötkerilgen 8 Mart qadınlar bayramı munasebetinen yazılğan "Mücde" serlevalı şiirinde şair şöyle yaza:

Mücde sizge, ey dünyada hor körülgen melekler! İnsanlıqnıñ bahtı içün qan tükürgen yürekler! Mücde yeaña, zindanâardan çıqarılğan qadınlıq! Mücde saña'. Endi seniñ ömrüñ, küniñ aydınlıq.

Abdulla Lâtif-zade Sovet akimiyetiniñ ilki yıllarında Qırım ASSR Halq maarifi komissarlığınıñ sanat idaresi müdiri oldı, soñra respublika lrofsoyuzları sovetiniñ mesül sekretarı vazifesine saylandı. 1927—1931 seneleri Qırımda yañı elifbe komitetiniñ mesül kâtibi vazifesiide de çoq faaliyet kösterdi. 1929 senesiniñ avgustında ötkerilgen ekinci imlâ konferentsiyasında "Terminologiya meselesi" mevzusında dokladnen çıqışta bulundı.

Lâkin onı ziyadesinen edebiyat ve medeniyet meraqlandıra edi. 1931 senesi Leningraddaki devlet sanat akademiyasınıñ aspiranturasına oqumağa kirgen Lâtif-zade, onı 1934 senesi bitire ve Qırım devlet pedagogika institutının dotsenti ola. 1934-ten 1937-gece, yani Stalin repressiyaları hışımına oğrap qapalğance şu institutnıñ qırımtatar tili ve rus tili fakultetlerinde ğarp edebiyatından ders bere.

Şairniñ sovet devrindeki icadiy faaliyeti aqqında aytqanda akademik A.Ye.Krımskiyniñ "Qırımtatar edebiyatı" ve professor Bekir Çoban-zadeniñ "Soñ devir  qrımtatar edebiyatı" kibi tedqiqatlarını añmamaq mümkün degil.

Bekir Çoban-zade öz safdaşı ve meslekdeşi Abdulla Lâtif-zadeniñ zemane qırımtatar edebiy tilini şekillendirüvdeki hızmetine qıymet keserek şay dey: "...Qırımtatarnıñ edebiy tili doğmaq içün müşterek, şuurlı, planlı sürette çalışuv, ğayret kerektir. Bu husuyet birinci ve daimiy rol yazıcılarnıñ, şairlerniñdir... Bu yolda çalışqan, tilge ve sözlerge munasebette muayyen talap ile yaklaşqan başlıca yazıcımız, şairimiz, elbette, Abdulla Lâtif-zade arqadaştır. Er ğayret kibi. A. Lâtif-zadeniñ ğayreti de boşqa ketmeyür.

 Bir kuñ sazım koldan tüşer  menim de,

Şu ömürniñ küzgüsi — köz yumulır,

Topraq kiyer ya toz bolır tenim de

Bir qarınca, bir böcekniñ teniday

Bir kün kelir, şu alemden coyılır.

Lâkin şaid olsun buña küneş, ay,

Kölgemi iç bu yerlerden silmem men,

Ölmek içün tuvmadım men, ölmem men!

 Burada fikir, duyğu ne artıq, ne eksik. Soñra iç bir terkib, iç bir cümle ğayrı tabiiy, suniy sürette tizilmiş, bağlanmış degil. Oldıqça teren fikirler qolaylıqle oqula, deral başta duyğuğa tesir ete. Şu satırlarnıñ içinde şairniñ yemini, ahdı bar... Ölmek içün doğdıgına, ölecegine iç şübe yoq, tabiiy. Lâkin levhalarnıñ keskinligi, terenligi, sözlerniñ aenki ve tabiiyligi şairniñ biri-birini tamamlayan tasavurları sizni tüşünmege bıraqmadan sıralanması oquyıcını onıñ sözüne iştirak etmege mecbur idiyur ve şair: "Şavlemi bu yüreklerden silmem men, ölmek içün tuvmadım men, ölmemmen!" dedigi zaman, artıq men onıñ samimiyligine, quvetine ve kerçekten de ölmeycegine inanırım. Burada şiirniñ içki mündericesindeki esas quvetni unutmaymız. Lâkin tesir ettirici quvetniñ yarısı güzel aenkdar sürette deyilmiş sözlerdir... "Baar türküsi", "Ahır zaman quşı", "Hayırsız tüş". "Ömür" kibi şiirlerinde de Lâtif-zade oldıqça qıymetli bir sanatkâr olaraq meydanga çıqa. Burada onıñ özüne mahsus mevzularğa da malik opdığınıqaydtgmelimiz".

Abdulla Lâtif-zadeniñ şiiriyetimizde yañılıqlar kirsetüvinde onıñ başqa halqlarnıñ edebiyatlarınen, hususan rus edebiyatınen yaqından tanış oluvı büyük rol oynağandır. Oña hususan V.Mayakovskiyniñ revolütsion icadı ayrıca tesir etti. Abdulla Lâtif-zadeni özüniñ en yaqın ustazlarından biri esap etken şairimiz Eşref Şemi-çade bu aqta şöyle yazğan edi:

"Vladimir Mayakovskiy kibi büyük kölem saibiniñ yaratıcılıq añanesi, onıñ eserleriniñ revolütsiyey pafosı, yüksek grajdanlığı, aydın ğayeviy dogrulışı kibi esas çizgileri bizde ilkide Abdulla Lâtif-zade kibi iqtidarlı şaiirimizniñ edebiy yaratıclığında köründi. Abdulla Lâtif-zade ta 1921 senesi Moskvada şair Valeriy Brüsov teşkil etken aliy edebiy-bediiy institutqa katnap yürgende Vladimir Mayakovskiynen sıq körüşe, onıñnen umumiy til tapa, yanı ayat, yañı sanat oğrunda küreşte Mayakovskiyniñ edebiy añanelerinden faydalana. Lâtif-zadeniñ "Ber!" "Cermay türküsi", "Bir tamçı qan", "Tegenekli, çeçekli yol". "Lenin öldi" kibi bir çoq şiirleri bunıñ aydın misalidir". Şairniñ böyle eserleri de öz nevbetinde qırımtatar poeziyasınıñ küreşçenlik ruhunı yükseltüv mektebi ölgandır.

Şairniñ icadına has eñ harakterli eserlerinden biri "Ömür" şiiridir. Bu şiirde o, halq çıñlarından birinde:

Ömür degen bir yoldır eñişşen qırğa,

Yetişip ölgen barmı eken tasavurğa?

degen pessimistik fikirge qarşı çıqa ve öz maqsadıña irişmek içün ümütten vazgeçmeyip soñunace küreşmek kerek olğanını isbat ete.

Şiirniñ qaramanı qayıqnen öz sevgilisine ketkende furtunaga oğray. Amma o ümütini kesmey soñki daqqağace küreşe ve yeñip çıqa. Müellif mında ömürni dalğalanıp taşqan furtunalı, deşetli deñizge benzete. O, yalıñız ümütten vazgeçmeyip, bütün quvetini toplap küreşni devam ettirgen insan muradına irişe bilir, degen fikirni tasdiqlap, insannıñ aqılı, iradesi ve kuvetine yüksek qıymet kese:

Tolqunlarnen küreşip, qayığını tüzete,

Qaranğıga, yaşınğa, furtunaga qaramap

Eki qoçğa zor berip qurtulmağa köz ete.

Kökten imdat beklemey, yerden yardım soramay.

 Bu deşetli furtunanı yenip yalığa çıqqan yigit öz bahtına — sevgilisine qavuşa. Soñki satırlarda şairniñ ğayesi açıq-aydın añlaşıla:

 Ebet, ömür — bir yoldır, örden-qırğa tırmaşkan,

Lâkin onı qul eter ümüt kesmey oğraşqan.

 Ömürde küreş ğayesi, yañı ayat qurucılığı mevzud, faal grajdanlıq duyğuları şairniñ yigirminci senelerdeki icadınıñ esas mündericesini teşkil eteler. "Asret", "Bir tamçı qan"kibi şiirlerinde o, aqiqat oğrunda küreşte tökülgen qan — umumiy azatlıq küreşiniñ aziz tamçısıdır der eken, bahtlı ömür oğrunda qurban ketken biñlernen adamnıñ qabrine secde etüv er birinciniñ muqaddes boyun-borcumız ekenini qayd ete.

Abdulla Lâtif-zade aqiqiy şair olmaqnen birge, istidatlı edebiyatşnas ve tilci olaraq da medeniyetimizniñ tarihında sezilir iz qaldırdı. Onıñ til ve edebiyat meselelerine bağışlanğan maqaleleri alâ bugün meraqnen oqulalar. Onıñ bir çoq maqaleleri arasında "Qrımtatar edebiyatına qısqa bir nazar" serlevalı maqalesi ayrıca emiyetlidir. 1927 senesi Harkovda neşir olunğan "Çervoniy şlâh" ("Qızıl yol") jurnalınıñ dekabr sanında ukrain tilinde basılğan bu maqalede edebiyatımıznıñ çoq asırlıq tarihına harakteristika berile, onıñ inkişaf yolları qısqadan talil etile, edebiyatnıñ ilerilev yolları kösterile ve Umer İpçi, Mamut Nedim, Cafer Ğafar, Ziyadin Cavtobeli, Kerim Camanaqlı, Abdureim Altañlı, Eşref Şemi-zade kibi şair ve ediplerniñ ilki icatlarına doğru qıymet kesile.

Lâtif-zade milliy dramaturgiyamıznıñ inkşiafına da belli isse koştı. Onıñ teatrde qoyulğan spektakller aqqında retsenziyaları gazetalarda sıq-sıq basıla edi. Büyük teşkilâtçılıq qabiliyetiniñ saibi olğan edip, Qırım ASSR Halq maarifi komissarlığında sanat bölüginiñ yolbaşçısı olğan yılları, dramaturgiyamıznıñ inkişafını ayrıca qayğıra, teatrimizniñ sovet devrindeki muvafaqiyetli ösüvine çoq ğayret ete. Edipler, sanatkârlar ve ziyalılarnı bu müim saanen ciddiy oğraşmağa davet ete. O bir qaç yıllar san ada muvafaqiyetnen oynalğan "Omür baari" pyesasını yarata ve onda kollektivleştirüv devrinde köydeki zıddiyetlerni ustalıqnen köstere.

Edebiyatımıznıñ taliyi hususında ciddiy tüşüngen Lâtif-zade umumen yaş istidatlar aqqında çoq qayğırğan ustaz olaraq şüret qazana. Onıñüqarıda añılgan maqalesindekişu satırlardabunı tasdiqlaylar: "Yaş şairlerden Cafer Ğafar ve Cemil Kence, Cavtobeli ve Camanaqlı. Altañlı ve Eşref Şemi-zade diqqatka lâyıqlir. Olarnıñ soñki ve (Şemi-zade) daa pek yaş, lâkin çoq işançlıdır, o özüniñ mevzularınıñ kenişliginen, teren mündericesinen ve umumen öz qabiliyetinen yaş şairlerniñ arasında ayırılıp tura".

Şair Eşref Şemi-zadeniñ icadını diqqatnen közetip bardı, onıñ ösmesine, pişkinleşmesine çoq yardım etti. E. Şemi-zade soñundan edebiy ustazı aqqında şöyle degen edi: "Edebiyatta ilki adım atqan vaqtımda Abdulla Lâtif-zade kıbi büyük şairnen tanışqanım, ondan ders alğanım, ögrengemim içün özümni bahtlı esap etem. Abdulla ağa pek insaniyetli bir adam olıp, halq arasında meşur olğanına baqmadan, yaşlarnı yürekten sevgen alçaq göñülli insan edi. O devirniñ meşur şairleri Vladimir Mayakovskiynen, Valeriy Brüsovnen, Sergey Yeseninnen şahsen tanış olğan Abdulla ağa bizni olardan ögrenmege davet ete edi...".

Abdulla Lâtif-zadeniñ teren felsefiy fikirlernen aşlangan, ileri ğayelernen tolu, yüksek derecede nefis, zengin mündericeli icadiy asabalığı edebiyatımıznıñ bediiy hazinesine ölmez saifeler olıp kirgenini akademik A.Ye.Krımskiyniñ sözleri de bir derece tasdiqlaylar:

"Lâtif-zade şair olaraq ömürniñ şahsiy tüşüncelerinen terbiyelendi. Akiqaten de Lâtif-zade şiiriyetiniñ negizi bu — halq ruhunen aşlanğan grajdanlıq mevzusıdır. Men Lâtif-zadenen laqırdı etkende oña şöyle dedim: "Seniñ bütün lirikañ grajdanlıq duyğusını taşıy". A. Lâtif-zade menim sözümni bölip: "Men grajdanlıq mevzusına lirika koşam", — dedi. Bir tatar ziyalısı (Bekir Çoban-zade — R.F. — S.N.) Lâtif-zadeniñ bütün yaratıcılığına aqlı sürette eki söznen "sotsial lirika" dep harakteristika berdi"2

Aqikaten, şairniñ er bir satırı onıñ coşqun yürek araretinen aşlanğandır. Şunıñ içün de bu eserler onıñ icadınıñ ebediyligini teminlediler.

Acayip şair ve edebiyatşnas, halqımıznıñ tasil ve terbiye seviyesini köterüvde adsız-esapsız hızmetler köstergen büyük alim ve medeniyet erbabı Abdulla Lâtif-zade şahsqa tabınuv devriniñ dubarasına oğradı. Abdulla Lâtif-zade ders bergende bir çoq arap, fars ve türk sözlerini "soquştıra", "sıq-sıq studentlerniñ yataqhanesine bara", "kitaphanege Türkiyeden kitaplar aldırmaq talabını qoya" dep, umumen kontrrevolutsiyev faaliyette qabaatlanıp, 1937 senesi aprel 19-da apske alına ve 1938 senesi aprel 17-de "halq duşmanı" sıfatında qurşunğa tizile.

Taşkentte 1971 senesi onıñ Bekir Çoban-zadenen birlikte "Şiirler" cıyıntıgı neşir etildi.

(Şiirleri "Yıllız" jurnalınıñ 1977 s. 2-nci. 1987 s. 1-nci ve 6-ncı. 1995 s. 5-6-ncı sanlarında basıldı).

 Riza Fazıl, Safter Nagayev. Qırımtatar edebiyatınıñ tarihı. – Akmescit, 2001. – S.279-287.