Usein Şamil Tohtarğazı

USEİN ŞAMİL TOHTARĞAZI

(1881 —1913)

 Usein Şamil Tohtarğazı 1881 senesi Kök-Köz köyünde doğdı. Pek yaş çağında babadan öksüz qalğanı içün belli-başlı bir tasil olamadı. Başlanğıç köy mektebini bitirgen soñ, horantalarınıñ keçinmesi içün çeşit işlerde çalışmağa mecbur oldı.

Osmürlik çağında Aqmescitte „Uçitelskaya seminariya" oqulını bitirdi. 1895 senesi Yalta etrafındaki Autka köyüne barıp ocalıq faaliyetini başladı. Küçük talebelerge yahşıca añlaşılması içün öz başına yañı usul dersliklerini tertip etip elyazma şekilinde qullandı.

1902-1903 seneleri Kerç bölgesi Saraymen köyünde ve 1904 senesinden başlap Kefe bölgesi Harcibiye köyünde cemaat yardımınen mektep açıp ocalıq etti.

Milletiniñ çar zulumından qurtulması içün faal areketlerde bulundı. 1906 senesi inqilâpçı sıfatında çar ohrankası tarafından taqip etilip Kök-Közge qaytmağa mecbur oldı.

Bazı malümatlarğa köre, şu vaqıtları köy fuqareleriniñ menfaatlarını qorçalap üç defa S.-Peterburgğa Zemstvo idarelerine barıp keldi.

Ortalıq bir parça durulğan soñ, 1909 senesi Kene Harcibiyege kelip ocalıq faaliyetini devam etti.

Avam halqnı mutaassiplikten qurtarmağa tırışıp, çeşit maarifperverlik hızmetleri ile de oğraştı. Lâkin onıñ progressiv faaliyeti bazı cail köy ağalarınıñ hoşuna ketmedi. Şairni ortadan qaldırmaq istegen ayrı şahslar peyda oldı. Neticede, 1913 senesi sentâbr 17 künü Harcibiyede onı pıçaqlap öldürdiler.

U.Ş.Tohtarğazı çoq istidatlı bir oca olğanından ğayrı, kemane ve fisgarmoniyada çalğan acayip usta ve yırcı edi. İlki şiirlerini ösmürlik çağında yazdı. Bazı eserleri siyasiy mizac taşısalar, bazıları mutaassiplik ve caillikke qarşı doğrultılğanlar. 1905-1907 senelerindeki serbestlikler zamanında „Terciman" gazetinde, „Şura" ve „Âñı asır" kibi dergilerde bir qaç parçaları neşir olundı. 1910 senesi Qarasubazarda „Naleyi Qırım" serlevalı şiirler mecmuası basıldı.

1930 seneleriniñ ekinci yarısında, U.Ş.Tohtarğazınıñ elyazmaları tapılğan soñ, Qırımtatar ilmiy-teşkerüv institutı tarafından eki tomluq saylama eserleri neşirge azırlanğan edi. Lâkin cenk başlanması sebebinden basılmayıp,  sürgünlik devirinde ğayıp oldılar.

Edebiyat tarihımızda U.Ş.Tohtarğazı yalıñız şair degil de, pek usta dramaturg ve nesirci kibi de bellidir. Onıñ „Mollalar proyektı" (1909), „Rahimsiz babalar..." kibi pyesalarına ve „Âğmur duvası" (1906) ikâyesi, „Saadet adası" (1911) romanına öz vaqıtında yüksek qıymet kesilgen edi.

Cenkten soñ, „Edebiyat hrestomatiyası" (1971) ve „Saadet içün" (1976) kitaplarında otuzğa yaqın eseri neşir olunğandır.

                       İsmail Kerimov // Eki dünya arasında. – 1995.