Şamil Alâdin

Портрет: 

ŞAMİL ALÂDİN (1912, iyül 12—1996, mayıs 21). Yalta uyezdiniñ Mahuldür köyünde doğdı. Bağçasarayda yedi yıllıq mektepni bitirdi. Anda Şamil o zamannıñ belli ocası Yaya Naci Bayburtlıdan ders ala, edebiyatka sevgi ve aveslikni de oña şu ocası aşlay. Ondan soñ o Aqmescitte pedagogika tehnikumını bitirdi, soñra pedinstitutta oqudı.

Soñundan iri nesirci olıp yetişken Şamil Alâdin edebiyatqa 15 yaşında. yani 1927 senesi İsmail bey Gasprinskiyge bağışlanğan ve "Yaş quvet"te basılğan "Tañ bülbuli" şiirinen keldi. Tehnikumda oquğan Şamil Alâdin gazeta ve jurnallarda bir sıra şiiirler bastıra. Onıñ bu şiirleri 1932 senesi "Topraq küldi, kök küldi" serlevasınen çıqqan birinci kitabına kirdiler. Bu kitapqa yaş müellifniñ 10-dan ziyade şiiri kirgen olıp, o şiirler Şamil Alâdin ayatnıñ passiv bir közeticisi degil de, onıñ faal tasvir eticisi ekenini, o gazeta ve jurnallarda oqup bilgen şeyleri aqqında degil de, özü körgen, özünde eyecan doğurğan, özüni coşturgan vaqialar aqqında yazganını köstereler. Meselâ, o işçiler ayatına bağışlağan şiirlerinde ayatnıñ üç tarafını — halqnıñ ağır küreşte elde etken ğalebesini, eziyetten qurtulıp yañı ayat qurucılıgına belsengen insannı, onıñ arzu-hayalı olğan parlaq kelecekni aks ettire. Köylülerge bapışlanğan şiirlerinde de müellif ayatnıñ işte şu üç tarafını şairane sürettetasvir etüvge ıntıla.

Elbet, Şamil Alâdinniñ bu şiirleri bediiy ceetten daa o derece pişkin degil ediler, dep qayd ete professor M.Qoşcanov özüniñ Şamil Alâdin icadına bağışlağan "Edebiy portret"inde ve şöyle ilâve ete: "Olarda vaqia ve adiselerniñ içki maiyeti, yañı ayat binasınıñ birinci taşını qoyayatqanlarnıñ ulu işleri teren psihologik planda, özüne has zıddiyetler vastasınen yeterli derecede bediiyleştirilmegenler. Şair vaqia ve adiselerniñ tışqı belgilerine  siyasiy maiyetine ziyade nazar taşlap, şu yolnen hulâsalar çıqarmağa areket etken. Buña baqmadan. Şamil Alâdinniñ bu şiirleri olacaq şair ve yazıcınıñ ayatqa  munasebetini belgilegen programm eserler ediler".

1932 senesiniñ soñunda Şamil Alâdin Qızıl Orduğa çağırıla, anda Qızıl kazak atlılar polkında hızmet ete. Soñra 1935 senesi o "Kızıl kazaknıñ yırları" adlı ekinci şiiriy kitabını çıqara. 9 Şiirden ibaret bu kitap şairniñ yañı icadiy araştıruvlar yolunda olğanını köstere. Bu araştıruvlar neticesinde müellif şunı añladı ki, oña öz fikirlerinn istegeni kibi tolu ve keniş sürette ifade etmek içün nesirge baş urmaq kerek. Em o öyle de yapa. Soñundan basılğan bir sıra nesir eserleri onıñ bu fikriniñ doğrulığını tasdiqladılar. Edip 1937 senesi SSSR yazıcıları birligine azalıqqa qabul oluna.

Ordu hızmstçnden qaytıp kelgen yeoñ Şamil Alâdin akiqiy eserler yazmaq içün çoqşey bnlmek, çoq ayat tecribesi elde etmek kerekligini añlap, komsomol yollanmasınen Orta Asiyağa kete. Çırçıq qurucılığında ekskavatorcı olıp çalışa. Birinci beşyıllıqnıñ bu iri qurucılığı, büyük işçi kollektiv". andaki munasebetler, iş protsessindeki qıyınlıqlar yaş romantik yazıcı içün kerçekten de ciddiy emek ve ayat mektebi ola. Bu vaqialar esasında o çoq yıllardan soñ, sürgünlik devrinde "Eger sevseñ" romanını yazacaqtır.

1939 senesi Şamil Alâdin Qırımğa qaytıp kele ve onı Qırım yazıcıları birliginiñreisi vazifesine saylaylar. Aynı şu yılı onıñ 9-ıncı sınıflar içün tertip etken "Edebiyat hrestomatiya"sı basılıp çıqa. Onıñ Qırımğa qaytıp kelgen soñ yazğan "Sensiñmi, öglum?" povesti işte şu qurucılıqta alğan teessuratları esasında doğğan eserdir. Onıñ esasını yaşlıqnıñ emek romantikası, coşqunlığı, yañı ayat entuziazmı teşkil etmekte. Bu yıllarda. yani 1936-1939 seneleri edebiyat jurnalında onıñ bu povestinden başqa "Gecelev" ikâyesi, "Merdiven", "Şalanda" povestleri ve diger eserleri basıldı.      1940 senesi ise şiiriy ve nesir eserlerinden ibaret "Ömür" adlı cıyıntığı çıqtı. Airı eserleri rus tiline tercime etilip, 1937 senesi "Poetı Krıma" ve 1940 senesi "Tatarskiye pisateli Krıma" cıyıntıqlarına kirsetileler.

1941 senesi cenk başlanğanınen cebege kete ve diger Qırım yazıcılarınınki kibi, onıñ da icadiy faaliyeti uzaq devirgece üzüle. Cenkte o atlı ve cayav asker sıralarında vzvod ve eskadron komandiri olaraq uruştı, eki defa yaralandı. Bu faaliyet ta 16 yıldan soñ, yani 1957 senesi Özbekstanda ğayrıdan başlana.

               Riza Fazıl, Safter Nagayev. Qırımtatar edebiyatınıñ tarihı. – Aqmescit, 2001. – S.337-339