Asan Sabri Ayvazov

ASAN SABRİ AYVAZOV (1878, mayıs 6—1938, aprel 17). Alupkada fuqare bir qorantada doğdı. Medreseni bitirgen soñ Alupkada ocalıq yaptı. Soñra İstanbulda oqudı ve 1908 senesi oquvını Kairde devam etti. Türkiyede oquğan vaqtında Gasprinskiyniñ "Terciman" gazetasında, İstanbul ve Baku neşirlerinde oz maqalelerini bastırdı. Vatanına qaytıp kelgen soñ Alupkada ve Bagçasaray da ocalıq işini devam ettire. Belli bir vaqıt Moskvada meşur Lazarev institutınıñ şarqşnaslıq fakultetinde ders bere. Yazıcı olaraq o İsmail bey Gasprinskiyniñ ğayeleri altında ve 1905-1907 seneleri inqilâbiy vaqialarınıñ tesiri altında şekillendi.

Körümli edip, terciman, publitsist Asan Sabri Ayvazov çok vaqıtlar "Terciman"nıñ redaktorı vazifesinde bulundı, 1914 senesinden ise gazetanıñ daimiy redaktorı oldı. Em gazetanıñ o devirde halq arasında ziyade populâr oluvında bu kişinin hızmetkâri ğayet büyüktir.

Özü faal siyasiy faaliyet kösterip keldi. 1906-1908 seneleri "Vetan hadimi" gazetasını çıqaruvda Reşid Mediyevniñ yaqın göñülden hadimi edi. Ayvazov birinci olıp Avropa ilimi ve tehnologiyasını özçen milliy medeniyetnen birleştirüv ğayesini ortağa sürdi ve misal olaraq yaponlarnı kösterdi.

Asan Sabri Ayvazov bir çoq eserlerniñ müellifidir. Onıñ ta 1907 senesi "Neden bu ala qaldıq" adlı pyesası sanağa qoyulmaqnen bir sırada, ayrı kitap etip basılıp çıqtı. Bunıñnen birge Ayvazov daima qırımtatar tili aqqında maqalelsr yazıp. çıqışlarda bulunıp keldi. Ayvazovnın "Terciman"da tilimizniñ o devirki imlâsı hususında bastırğan maqalesine atta belli şarqşnas V.Gordlevskiy seslengen. "Terciman"da onıñ mektübinden parça ketirilip şöyle denile: Moskvada Lazarev institutınıñ şarq tilleri şübesi muallimlerinden Gordlevskiy efendiniñ yeñi imlâ akqında mektübi: "Efendim! Teklif ittigiñiz usul-imlâ em sade, em qolaylıdır. Sadelik noqta-i nazarından davağa ihtiyac olmayacaq ise de, bütünley türkçe kelâmatına ait oldığından imlâyı büs-bütün islâh idemeyecek (deñşitirip olamaycaq) zan iderim. Er alda bir dereceye kadar qolaylıq ketirir. Bu da az vir şey degildir...".

1917-1918 seneleri Ayvazov "Millet" gazetasınıñ redaktorı oldı. Qırımda Sovet akimneti tiklengen soñ Qırım ASSR Merkeziy İcra Komitetiniñ tercime bölüginde çalıştı. 1922 senesinden Qırım pedagogika institutında arap ve türk tillerinden ders berdi. 1923 senesi iyün ayında Sabri Ayvazovnıñ içtimaiy ve edebiy faaliyetiniñ 25 yıllıq yubileyi qayd etildi. Yubileyde Ayvazov üç qısımdan ibaret "Qırımtatar tili ve edebiyatınıñ tarihı"nı yatğanı aqqında bildirildi.

1926 senesi Ayvazov Bakuda Bütünsoyuz türkologiya syezdinde iştirak ete. 1927 senesi I-inci ve 1929 senesi P-nci Bütünqırım til konferentsiyalarında dokladlarnen çıqışta bulundı. Latin elifbesine keçüv tarafdarı olğan Ayvazov Qırımda yañı türk alfaviti cemiyetine yolbaşçılıq yaptı. Aynı şu senelerde o "Yeñi dünya" gazetasında. "İleri" ve "Oquv işleri" jurnalında tilşnaslıq boyunca bir çoq maqaleler bastırdı. Az bir vaqıt latin ariflerinen çıqıp başlağan "Köz aydın" jurnalınıñ redaktorı oldı. 1932 senesi (başka malümatqa köre 1934 senesi) Ayvazov pedinstituttan işten çıqarıla.

Asan Sabri Ayvazovnıñ bazı eserleri: "Latin elifbesine dair"("Yeñi dünya" gazetası. 1927 s), "Oktâbr inqilâbı ve tatar münevverleri" ("İleri" jurnalı. 1927 s.,№10)."Qırayetkitabı"(Aqmescit. 1928s: "Meyüs şairlerimiz" ("Oquv işleri", 1928 s. №4-5), "Neden bu ala qaldıq" — pyesa (Simferopol. 1997 s).

Sabri Ayvazovnıñ rus tilinden bediiy eserler tercime etüvde ustalığı vetecribesi Osman Aqçoqraqlıdan eksik degil zdi, dep qayd ete akademik A.Ye.Krımskiy. Ayvazov o devirde Turgenevniñ "Babalar ve balalar" romanından parçalar, Çehovnıñ yigirmiden ziyade ikâyesini, Tolstoynıñ ve diger rus klassikleriniñ eserleri ni qırımtatar tiline tercime eterek. olarnı adebiy variyetimizge çevirüvde büyük ğayret kösterdi. Bunıñnen birge Ayvazov qırımtatar oquyıcılarını ğarbiy Avropa edebiyatı nümünelerinen de (Longvelliniñ "Tayfun", Knut Gamsunnıñ "Yarım ay altın da v dramaları) tanış ete.

Qırımtatar ziyalılarınıñ parlaq vekili Asan Sabri Ayvazov da 1937 senesiniñ pancasına oğradı. O, şu senesi aprel 4-te qapaldı ve 1938 senesi aprel 17-de atıldı.

                    Riza Fazil, Safter Nagaev. Qırımtatar edebiyatınıñ tarihi. – Aqmescit. – 2001. – S.225-227.