Osman Aqçoqraqlı

Портрет: 

OSMAN AQÇOQRAQLI (1879, yanvar 3-1938). Yalta uyezdiniñ Bağçasaray yanındaki Aqçoqraq köyünde bagçevan Asan Memetniñ qorantasında doğdı. Qorantada altı baladan biri özü sağ qalgan tonğuç Osman 1889 senesi köyde iptidaiy (başlanğıç) mektepni bitirip, Bağçasarayda ruşdiyege (orta mektepke) kire. Anda o, İlyas Boraganskiyden hattatlıq (kalligrafiya) dersini ala. Ruşdiyeden soñ Aqmescit ocalar gimnaziyasını bitire. 1895 senesi Türkiyege barıp ökup kele, 1908 senesi ise öz bilgisini arttırmaq niyetinen Kairge bara. Anketalarında özünin malümatı akqında "bitmegen orta malümat" dep yazar eken. Lâkin bu oña öz devriniñ eñ malümatlı şahslarından biri olmağa keder etmedi. Usta hattat olıp yetişken Osman Akçoqraqlı soñra özü de Peterburg universitetiniñ Şarq fakultetinde hattatlıq dersini bere. (Qur'annı rus tiline tercime etken namlı şarqşnas akad. İ.Yu.Kraçkovskny onıñ talebesidir). Bu devirde o, öz doğmuş edebiyatınen bir sırada, rus edebiyatını da temelli ögrene ve "er eki edebiyat boyunca mükemmel bilgi saibi ola. Peterburgda ve Bağçasarayda camilerni şarq örnekleri ve Qur'an ayetlerinen bezete. Böylelikle Osman Aqçokraqlı edebiyatımız ve medeniyetimiz tarihında belli terciman, etnograf, folklorcı, edebiyatşnas, tarihçı alim olaraq degerli yer aldı.

1899 senesi ulu rus şairi A.S.Puşkinniñ doğğanına 100 yıl toluvı munasebetinen Osman Aqçoqraqlı onıñ "Bağçasaray çeşmesi" poemasını ve "Tılsım" ("Talisman") eserlerini tercime ete. 1900 senesi ise halq mektepleri içün mahsus İ.Krılovnıñ on masalını tercime ete. A.Ye.Krımskiyniñ yazganına köre, bu vaqıtta onı İlyas Borağanskiy Peterburgğa işke çağırıp ala. Andan o İstanbulğa oqumağa kete ve kene Peterburgğa qaytıp kele. 1906 senesi Bağçasarayğa kelip, "Terciman"nıñ redaktorı ola. 1908 senesi Aqçoqraqlını Orenburgğa "Şura" jurnalına işke çagıralar. 1910 senesi andan qaytıg kele ve "Nenkecan hanım türbesi"ni seyir etüvi ve ondan alğan teren teessuratı altında özüniñ ilki nesir eseri "Hikayet-i Nenkecan hanım türbesi" adlı tarihiy povestini yaza.

Osman Aqçoqraqlı özüniñ bu tarihiy povestine süjet etip Bağçasaray civarında Çufut-Qaledeki Canike hanım türbesi aqqında halq fantaziyası doğurğan efsaneni alğan. Efsanede aytılgan vaqialar tarihiy faktlarga pek uymasada, aqiqatqa yaqın tarzda ikâye etile. Çufut-Qalede türbesi bulunğan Canike hanım kerçekten de Altın Orda hanı Toqtamışnıñ qızı ise de, babasınıñ vefatından 17 yıldan son elâk olğan. Toqtamışnıñ öldirilgen yılı ise 1420-dir. Bu povestte müellif Toqtamışhannıñ ükümdarlıgı vaqtındaki içtimaiy ve iqtisadiy vaqialarnı zorbalıqlarnı ve eki yaş arasındaki sadıq sevgini ğayet bediiy ustalıqnen ifade ete.

Onıñ bu povesti ve "Bağçasaray çeşmesi"niñ tercimesi Peterburgda İlyas Borağanskiyniñ basmahanesinde neşir etildi. 1903 senesi o N.V.Gogolniñ "Evlenüv" komediyasını qırımtatar tiline tercime etip şu basmahanede derc ettire. Tercime işine çoq emiyet bergen Osman Aqçoqraqlı oquyıcılarnı Puşkinniñ "Yevgeniy Önegin" poemasından parçalarnende tanış ete.

Osman Aqçoqraqlı 1901–1905 seneleri orduda hızmet ete, 1908–1910 seneleri Örenburg da "Şura" jurnalınıñ muarriri oldı. İcatkâr bir şahs olaraq o "Terciman" gazetasında çalışqan vaqıtlarında (1906, 1910–1916) Gasprinskiyniñ tesiri altında şekillene. 1906 senesi Örenburgda Aqçoqraqlınıñ "Qırım ğonceleri" adlı şiirler cıyıntığı basılıp çıqa. Bu aqta "Terciman"da basılğan haberde: " ..Ğayet güzel yazılmış ve ğayet güzel basılmış ve munasip resim ve örnekler ile yaraştırılmış nefis bir mecmuadır", — denile.

1905 senesi inqilâbı Osman Aqçoqraqlığa da büyük tesir yaptı. O, Reşid Mediyevge göñüldeş olıp, oña "Vetan hadimi" gazetasını meydanğa ketirmege yardım etti ve şu gazetada faal iştirak etti.

Osman Aqçoqraqlınıñ ayatı ve yaratıcılığını talil etken ziyalılarımızdan Basır Ğafarov özüniñ edip aqqında "Osman Asan-oğlu Aqçoqraqlı" serlevalı maqalesinde şöyle yaza: "Osman oca öz zenaatı boyunca düñya coğrafiyasını temelinden bilgen ve bir çoq devletlerni körgen adam. O, yaşlığında Odessa, Kiyev, Petrograd, Moskva, Qazan, Ufa, Örenburg, Taşkent, Smarqand, Aşhabad, Buhara, Baku şeerlerinde defalarca bulunğanı kibi, Yunanstannı, İtaliyanı, Suriyeni, Mısırnı, Türkiyeni, Bulğarstannı, Almaniyanı ziyaret etti, Peterburg, İstanbul, Beyrut, Kair universitetlerinde tasil aldı, rus, arap, fars, alman, fransız tillerini mükemmel ögrendi, ilmiy işlerinde bu tillerden faydalanmağa bildi".

1917–1918 seneleri Osman Aqçoqraqlı 1 Qurultaynıñ azası ola. Lâkin siyasiy işlernen faal oğraşmay, onıñ tüşüncesi ilim ve icat ola. 1921 senesi o "Terciman" gazetası basılğan binada İsmail bey Gasprinskiyniñ müzey-evini teşkil etüvde faal iştirak etti. 1918–1919 seneleri o Bağçasaraydaki Zıncırlı medresede, gimnaziyada, sanayı-nefise oquv yurtunda ders bere. 1922 senesi o, soñundan universitetke çevirilgen Qırım pedagogika institutına işke çağırıldı. 1920-1936 seneleri Aqmescitte Darulmuallimatta, Qırım universitetinde, pedagogika institutınıñ qırımtatar tili ve edebiyatı fakultetinde çalışa. Bu vaqıtta o qırımtatar edebiyatınıñ tarihına ait tafsilâtlı maqale yaza.

20-nci yıllar Osman Aqçoqraqlınıñ ilmiy faaliyetiniñ eñ gürdeli devri oldı. Çoq tiller bilgen, ğayet keniş malümatlı bu adam tarih, edebiyatşnaslıq, folkloristika, bediiy tercime saalarında misilsiz istidat saibi olğanını kösterdi ve aynı vaqıtta o özüni istidatlı arheolog, folklorcı, tarihçı, etnograf olaraq tanıttı. Pedagogika institutında o türk tili, hattatlıq, kırımtatar folklorı ve etnografiya derslerini bere. Basır Ğafar onıñ 1924 senesi yalıñız "Yañı dünya" gazegasında 28 maqalesi basılğanını qayd ete. 1926 senesi basılğan "Qırımda etnografiya ve arheologiya" serlevalı maqalesinde Akçoqraqlı qırımtatar halqınıñ qaydan ve nasıl kelip çıqqanını talil ete. "Qırımda halq edebiyatını yaşatıcılar"adlı maqalesinde ise kedaylarnıñ, çıñcılarnıñ, masalcılarnıñ yaratıcılıgı ve istidadından nasıl faydalanmaq. olardan halq agız yaratıcılıgı nümünelerini nasıl toplamaq kerekligi aqqında müim talimatlar bermeknen beraber, ayrıca qırımtatar folklorı üzerinde toqtalıp, halqımıznıñ zengin folklorından nümüneler de ketire. Asılında o şarqşnaslıqta yañı yönelişke – qırımtatarşnaslıqqa temel qoya

1925 senesi derc ettirgen "Qırımtatar medeniyeti eserlerini tedqiq etüv" maqalesinde o, 1840 senesi Orlı Seit-Halil degen şair bütün Qırımnı cayav dolalıp çıqkan soñ "Destan-i Qırım" adlı eser yazğanını qayd ete. Destannıñ bir acayip yeri olsa, o da müellifniñ Qırımnıñ er bir şeerine bağışlap dörter satırlıq şiir yazıp qaldıruvındadır. Dörtlüklerde şu şeerlernin öz hususiyetleri aks ettirilgendir,

Osman Aqçoqraqlı 1925 senesi Üsein Bodaninskiy yolbaşçılığında teşkil etilgen etnografik ekspeditsiyada iştirak etti ve o vaqıtta Sudaq rayonı Qapıshor köyünde XVII asır şairimiz Canmuhammedniñ 1892 satırlıq "Toğaybey" poemasınıñ elyazmasını taptı. Onıñ edebiyat tarihı ve edebiyatşınaaslıq saasında yapqan müim işlerinden biri işte Canmuhammedniñ belli Qırım seraskeri Toğaybeyniñ Bogdan Hmelnitskiynen beraber Polşa qıralına qarşı yapqan seferi aqqında 1648 senesine ait şu "Toğaybey" poemasını talil eterek yazgan maqaleleridir, O poemanıñ bayagı qısmı ukrain tiline tercime etilip "Shidniy svit" ("Şarq dünyası") jurnalında basıla.

Öz vaqtında "Terciman"da XVII asır şairimiz Edip efendiniñ aynı şu mevzuğa bağışlap yazğan acayip "Sefername" destanı da Osman Aqçoqraqlınıñ teşebbüsi ile derc etilgen edi.

Onıñ başqa maqalelerinden "Ülkeniñ etnografiyası vs arheologiyası", "Çufut-Qalede yañı tapılgan tarihiy eserler", "Kerçteki qadimiy abideler", "Eski Hersones şeerindeki qadimiy abideler" ve digerlerini qayd etmek mümkün.

Onıñ yapqan bir büyük ilmiy işi daa şu ki, o Qırım boyunca eski tatar uruvlarınıp 400-ge yaqın tamğalarını araştırıp taptı. Eski-Qırımda, Otuz köyünde, Çufut-Qalede pek çoq qadimiy abideperni ögrendi. İstidatlı folklorcı olaraq "Çora-batır". "Qoplandı batır". "Edite" destan ları nı ögrendi. 1927 senesi "Bağçasaray çsşmesi" pyesasını yazdı ve o pyesa Qırım Devlet drama teatri sanasında muvafaqiyetnen oynaldı.

Angi saada olmasın, özüni istidatlı qalem ehli olaraq köstergen Aqçoqraqlı dramaturgiyamızğa da müki isse qoştı. "Bağçasaray çeşmesi" muzıkalı drama ve bunıñ kibi de namlı kompozitorımız Asan Refatovnen birlikte yaratqan "Çora-batır" operasınıñ librettosı da onıñ qaleminiñ yemişleridir. "Çora-batır" operası Qırım Devlet drama teatrinde sanağa qoyuldı. Professor Bekir Çoban-çade bu aqta yazğan maqalesinde "Çora-batır" operasına: "Bu qrımtatar sañatı tarihında ilki körüngen eñ kuçlü, eñ sevimli medeiiy, siyasiy vaqia oldı. Eyeyerniñ müellifleri Osman Aqçoqraqlı ve Asan Refatov bunıñle hajnıñ medeiiy ayatında silinmez iz paldırdılar", – dep qıymet kese.

Qırımda ise "Qırımda tatar tamğaları" (1927), "Eski-Qırımda ve Otuzdaki HŞ- XV asır yazıları" (1927). "Çufut-Qale tarihından yañı malümatlar" (1928), "Volgo-Don kanalı hususında XVI asırda tizilgen birinci leyha aqqında" (1428) ve daa bir çok diger ilmiy işleri basıldı.

Osman Aqçoqraqlı, aynı zamanda, faal cemaatçı da edi. O, "Oquv işleri" jurnalı ve Kiyevde çıqqan "Shidniy svit" jurnalı redkollegiyalarıiıñ reisı em de Qırım halq maarif komissarlıgı İlmiy keñeşiniñ azası  edi, Ukraina İlimler akademiyasınıñ akademigi edi. 20–30-ıncı senelerde eñ faal çalışqan medeniyet erbaplarımızdan biri Osman Aqçoqraqlınıñ bir çoq bediiy eserlsri. tercimeleri ve çeşit saalarğa ait 100-den ziyade edebiy, ilmiy makaleleri edebiyat ve medeniyet tarihımıznıñ altın saifelerini teşkil etmekteler. Olar toplanılmaq. derc etilmek ve ögrenilmek kerekler.

Büyük alim, acayip insan Osman Aqçoqraqlı 30-ıncı senelerde "milletçilik"te qabaatlanıp aqaretlendi. 1934 senesi pedagogika institutından işten boşatıldı. Soñ o Bakuda yaşağan qız qardaşınıñ yanına ketti. Anda o, İ.Gasprinskiyniñ pantürkizmini maqtağanı içgon qabaatlanıp, 1937 senesi aprel 7-de apske alındı. Mahkemede o özüni qabaatlı tanımadı. 1938 senesi aprel 17-de atıldı.

            Riza Fazıl, Safter Nagayev. Qırımtatar edebiyatı tarihı. – Aqmescit. – 2001. – S.227-231.