Şevqı Bektore

Портрет: 

ŞEVQİ BEKTORE – Carlı (1888–1961, dekabr 20). Rumıniyada, Dobrucanıñ Qavlaqlar köyünde, Qırımdan icret ketken bir qırımtatar mualliminiñ ailesinde doğa. O daa bala olğanda, babası, bir çoq köydeşlerini peşine taqıp, Anadoluğa köçe ve Polatlı qasabasınıñ civarındaki Qaraqaya köyünde yerleşerek, köy muhtarlıgı, nahiye müdirligi ve ocalıq kibi vazifelerde buluna.

Şevqi Bektore başlanğıç tasilini köy mektebinde, orta tasilini ise, Aymana qasabasında alğan soñ, 1905 senesi, İstanbulğa ketip, ilâiyat diniy fenler şübesine oqumağa kire. Şu devirde, anda okuğan qırımtatar yaşlarınen tanış ola, edebiyatqa meyil bergenlernen dostlaşaraq, özü de şiirler yazmağa başlay. Onıñ qırımtatar arqadaşları ket-kete mearetlerini pekiterek, "Yaş tatar yazıcıları" adında bir cemiyet quralar. Bu cemiyet adından "Qarılğaçlar duası", "Altın yarıq" ve "Şiirler cönki" kibi risaleler çıqarıla. Mında "Türk yurtı" jurnalında onıñ birinci şiirleri basıla.

1909 senesi anası, babası ve bir emcesi vefat etken soñ, aqrabalarını qıdırmaq içün, Şevqi Bektore Qırımğa kele. Mında o bazı aqrabalarını ve sevgen milletini tapa. Qırımda qalıp, köy mektebinde ocalıq ete.

Şevqi Bektore türk tebaasından olğanı içün, 1914 senesi birinci cian cenki başlanğanınen, Rusiyege qarşı çıqışta bulunğan Türkiyege qaytmağa mecbur ola. Lâkin göñlü Qırımda qala. Bundan soñ biraz vaqıt Rumıniyada bulunğan şair 1918 senesi Qırımğa qaytıp kelgeninen Aluşta rayonındaki Quru-Özen köyünde yerleşip. ocalıq yapıp başlay, Mında onıñ faaliyeti yalıñız ocalıqnen sıñırlanmayıp, "Şar-şur" adında aftalıq elyazma mecmua çıqara başlay ve onı halq arasında dağıta.

1920 senesi Şevqi Bektore Aqmescitke kelip yerleşe. Mında o, içinde "Erkineqon", "Hancami qarşısında", "Ey, coşqun dalğalar", "Çatırtavnıñ yaqınları", "Arqadaş", "Ayaqdaş" şiirleri de olğan "Erkineqon" adlı ilki kitabını bastıra. 1923 senesi qırımtatar tiliniñ arapça ve farsça sözlerinden arındırılğan "Tatarca sarf ve nahv" (Grammatika ve sintaksis) dersligini yaza. Ş.Bektore o vaqıtta qırımtatar tilini yabanca sözlerden temizlemek ve temiz qırımtatar grammatikasını meydanğa ketirmek maqsadında çift at ve araba alıp, oz kitabınıñ reklamasını yapmaq içün bu arabağa "Sarf-nahu arabası" adını bere. Çoq yıldan soñ bu adisege bağışlap Noman Şeyh-zade tatlı bir şaqa şeklinde şiir yaza.

Almaniya apshanelerinde bulunğan oca ve şair Noman Şeyh-zade 1945 senesi yazğan bu şiirinde şöyle dey:

 "Sarf-nahu" arbası tüşkende eske,

Köründi be hucur o er keske.

Alfabeñde "vav" larıñ bir antiqa,

Sığmasa da terişer bir mantıqqi.

"Meçev sözler", "candavurlar" – nasıl sözler?

Zaman bizge emir etti oların terkin...

 Şu yılları, Aqmescit civarındaki Totayköyde pedagogika tehnikumı açıla. Onıñ müdiri olaraq, körümli ekim vs faal cemaatçı Amet Özenbaşlı, müdir muavinligine ise – şair Şevqi Bektore tayin etile. Ocalıqqa qırımtatar ziyalılarından: Bekir Çoban-zade, Mamut Nedim, belli ekim ve faal cemaatçı Abdulla Cantore, Abibulla Odabaş, Edem Feyzi, Ğafar Şemşedin ve bestekâr Asan Refatov yollanılalar. Bu devirde o, Qırımnıñ körümli ziyalılarınen, sıqı alâqada buluna. Hususan namlı tilşnas alim Bekir Çoban-zadenen onıñ dostane alâqası çoq yıllar devam ete.

Bu vaqıtlarda Şevqi Bektore, elifbe yazuv yarışında iştirak etip, "Totaş-botaş" adınen elifbe kitabını yaza. 1925 senesi onıñ bu kitabı mektep talebelerine derslik olaraq bastırıla. O, aynı zamanda, Abibulla Odabaş ve İsmail Lemanovnen beraber, maarif idaresiniñ azası olıp da çalışa.

1925 senesi Dağstan Maarif komissarlığı öz ihtiyacını qanaatlendirmek içün, Şevqi Bektoreni Dagstanga davet ete. Endi bazı ziyalılarğa "milletçi", "burjua" kibi adlar taqılıp başlanğanı ve bu ceetten bazı sıqıntılarğa oğrağan şair bu davetke razı olıp Dağstanğa ketmege mecbur ola. Anda o Temirhanşura (şimdi Buynaksk) şeerinde yerleşe ve pedagogika kurslarınıñ müdiri ve til ocası olıp çalışa. 1926 senesi o Bakuda ötkerilgen Bütünsoyuz türkologiya syezdinde Dağstandan delegat olaraq iştirak ete. Çoq yıllar Bekir Çoban-zadenen dostluğı şairge çoq itibar ketire. Eki belli ziyalınıñ Qırımdan ketmege mecbur oluvları ve Bakuda körüşip sıqı alâqada bulunuvları bu eki büyük simanıñ türk aleminde büyük sayğı saibi ekenlerini köstere.

Soñra Şevqi Bektore Turkmenstanğa kete ve Aşhabad pedagogika tehnikumında oquv işleri bölüginiñ müdiri vazifesinde çalışa. Mında o "Turkmen tiliniñ sarfı" adlı derslik çıqara.1932 senesi mart 25-te apske alına ve milletçilikte qabaatlanıp. 10 yıl türme cezasına üküm etile.

Türmeden boşağan soñ Şevqi Bektore 1948 senesine qadar Özbekistanda (Yañıyol şeerinde) yaşadı. Şu yılnıñ dekabr ayında o tekrar apske alına ne bir qaç aydan soñ 10 yıl müddetke Sibirge sürgün etile. Bu yıllarını o Krasnoyarsk lagerlerinde keçire. O vaqıtta Türkiyede yaşağan ömür arqadaşı ve balaları onı apsten qurtarmaq ve öz yanlarına Türkiyege çagırıp almaq peşine tüşeler. Türkiyeniñ Moskvadaki elçihanesiniñ yardımınen bu areketler müsbet netice bere ve 1956 senesi bu devletniñ elinden qurtulıp, qorantasına barıp qavuşa.

"Yıldız" jurnalınıñ 1991 senesi 3-ünci sanında Şevqi Bektore aqkında öz hatırlavlarını bastırğan yazıcımız Rustem Muyedin şairniñ soñki yılları hususında şöyle yaza:

"Böylelikle, Şevqi Bektore ömüriniñ eñ mahsuldar devrini lagerlerde ve NKVDniñ nezaretı altında keçirerek, halqına bağışlaycaq poema ve şiirleriniñ çoqusını yazamayıp, serbestlikke çıqa. Lâkin onıñ yüregi, sürgünlikte horlanğan halqı arasında qala. Türkiyede teşkilitlandırılğan qırımtatar milliy merkezine rehber saylanacaqta, onıñ razılığını sorağanlar. O ise: "Eki künlik ömürim qalğan olsa bile, onı halqqa hızmet etip keçirmege isteyim", — dep razılıq bergen".

Şevqi Bektore ömüriniñ sonunda sovet lagerlerinde keçirgen devri aqqında "Volga qızıl aqarken" adlı hatırlav kitabını yazdı. Bu kitap 1965 senesi Türkiyede basılıp çıqtı. Şairniñ bu eser onıñ ana tilinde de "Yıldız" jurnalınıñ 1993 senesi 3,4,5-6-ıncı sanlarında ve 1994 senesi 1,2-nci sanlarında basıldı. Jurnalda şairniñ bir sıra şiirleri de basıldı:(1991. №3; 1992. №1; 1995. №2, 5-6).

Şair İstanbulda 1961 senesi dekabr 20-de vefat etti. Onıñ bizge qaldırgan acayip zdebiy asabalığı milliy edebiyatımıznıñ altın fondını teşkil etecektir. Çünki onıñ eserleriniñ er satırı Vatan içün, halq içün qayğı. yürek acısı. tuvğan yurtuna, doğmuş halqına bitmez-tükenmez sevgi ve şu halqınen ğururlanuv, onıñ parlaq kelecegine ümüt duyğularınen aşlanğandır.

Mına şairniñ milliy ruhnen aşlanğan ve halq yırına çevirilgen meşur "Tatarlığım" şiiri:

 TATARLIGIM

Tatarlığım, tuvğan yerim,

Balalıqtan suyemen.

Onlar içün köp vaqıtlar

Cılay-cana küyemen.

Qayda barsam, men köremen

Ğarip tatar saçılğan.

Öz bağında qoqlamaga

 Yoq bir güli açılğan.

Qalteceksiñ, öz bağından,

 Öz tilinden pek ğarip.

 Lâkin kimge aytacaksıñ

Sen bularnı til carıp.

Qattı celmen atılğanlar

 Tavğa, taşqa ya carğa.

Cartı düñya mezar bolğan

 Tatarlıqqa, tatarğa.

Er mezarnıñ baş ucunda

 Toqtap töktim köz yaşım.

Er birine çıñlarımdan

Yasap tiktim baş taşın.

Kol köterip dua ettim

Yüregimden hudayğa.

Uzun, qutlu ömür bersin

Barı öksüz anayğa!

                 Riza Fazıl, Safter Nagayev. Qırımtatar edebiyatınıñ tarihı. – Aqmescit, 2001. – S.298-301