Umer İpçi

UMER İPÇİ — Alkeday, Umbi (1897—1955, yanvar 11). Bagçasarayda qayışçı esnaf İpçi Bekirniñ ailesinde doğdı. Balalıq çağında öksüz qalğanı içün 8-9 yaşlarında endi bir loqma ötmek hatirine çeşit işlerde çalışıp başlay, şorbacılarnıñ qamçısını da, sögüşi ve sümsüklerini de aşay. Böylece, onıñ ilki mektebi halq içinde keçirgen ömüri oldı. Niayet, 1911 senesi o Tavdayir köy mektebine oqumağa kire, soñra ise medresege avuşa. Lâkin mındaki ocalarnıñ zalımlığına çıdayalmay ve oquv şaraitinden töñülip, medreseni taşlap ketmege mecbur ola. 1913 senesi Ufağa barıp, andaki "Galiya" medresesine kire, büyük isteknen Alimcan İbraimovnıñ edebiyat derslerine qatnay. 1917 senesi fevral inqilâbınace mında oquy ve onıñ mektep tasili bunıñnen tamam ola.

Qırımğa qaytıp kelgen soñ İpçi köy mektebinde ocalıq yapa, soñra Qırım devlet tatar teatrinde çalışa, "Yeni dünya" gazetasında edebiy hadim vazifesinde buluna. Böylelikle, onıñ yaratıcılığı ilki vaqıttan sıqı süretts teatrnen ve jurnalistikanen bağlı ola.

Umer İpçi özüniñ ilki eserlerini — "Medrese", "Evlerge baqqanda" şiirlerini. "Ğazı Mansur" ve diger eserlerini ta 1915 senesi Ufada oquğan vaqtında yaza. Yaş müellif "Medrese" şiirinde eski medrese ayatını. andaki menfiy adetlerni tenqid ete. "Evlerge baqqanda" şiirinde ise cemiyetniñ çeşit tabaqalarğa bölüngenini, cemiyetniñ bir qısmını açlar, faqırlar teşkil eteye, diger bir qısmını "toq qursaqlı ağalar" teşkil etkenini tasvirley:

 Anavı evde toq qursaqlı ağalar bar,

Mınavı evde aç qursaqlı ağlavlar bar.

Anavı evde er kes küle, cıyınmı bar?

Mınavı evde er kes ağlap, oyayumi bar?

Anavı evde qumaç anter kelinler bar,

Mınavı evde aç ve çıplaq yetimler bar.

Anavı evde zayaım, şişman baylar bar,

Mınavı evde yoqsul yaşlar, anaylar bar.

 Bu sekiz satırlıq şiirde İpçi o devirge ait müim içtimaiy fikirni ortağa süre, halqnıñ esasen eki sınıfqa — baylar ve yoqsullar sınıflarına bölüngenini doğrudan-doğru köstere ve bunıñ ne derece aqsızlıq olğanını yürek yanığınen söyley. Soñra o "Çıraqlar", "Kimden yardım?" kibi şiirlerini yaza. 1917 senesi yazılğan "Kimden yardım?" şiirinde müellif tatar qızlarınıñ, qadınlarınıñ ak-uquqsız yaşağanını, olarnıñ çıqımsız bir ağır vaziyette bulunğanlarını tasvir ete:

 Tatar qızı qart ömürniñ quçağında ezilirken,

Aydın yolu qalın-qara perdelernen kesilirken,

Kün körmeden, zevq sürmeden, dört divarnıñ arasında.

Azap çekip, horlıq körni, yaş ömüri ezilirken..

 Eger "Evlerge baqqanda" şiirinde müellif aqsızlıqnı tek qayd etüvnen kifayetlense, "Kimden yardım?" şiirinde kadınlarğa nisbeten yapılğan aqsızlıqqa qarşı keskin narazılıq bildire ve endi:

 Yoqmı bir el, qalın-qara perdelerni qoparacaq?

Yoqmı bir er bu yaş qıznı azaplardan qurtaracaq?

 dep, bu aqsızlıq ve adaletsizlikniñ ögüni kim alacaq, bu vaziyetni kim tüzetecek degen sualni ögge süre. Lâkin o tek sual qoymaqnen toqtalmay da, bu sualge özü cevap bermege ıntılıp, şiirni şöyle bitire:

Özüñ içün özüñ çalış, accılarğa köküs kerme!

Taqirlerge, nefretlerge, zulmeşlerge boyun egme!

Ker köküsiñ, atıl ögge, azatlıqnı bulursıñ,

Azap, horlıq, qart ömürden ancaq böyle qurtulırsıñ!

 Yani "özüñ içün özüñ çalış" sezleri mında "özüñ içün özüñ küreş" manasını bere. Demek, yaş şair cemiyette er angi aqsızlıq ve adaletsizlikke qarşı kişiler özleri küreşmek kerekler dep, halqnı küreşke çağıra. Bunı İpçiniñ ilki inqilâbiy çıqışı dep esap etmek mümkün.

Umer İpçiniñ Sovet devriniñ ilki yıllarında yazğan "Balıqçılar", "Cigitke", "Deñiz" kibi şiirleri de aqiqiy inqilâbiy duyğularnen aşlanğan eserlerdir.

Meselâ, "Deñiz" şiirinde o:

Taşqın ruhqa seniñ çürük sedleriñ iç dayanırmı?

Külü kökke, ur-ra! İsyan!-

 dep, "taşqın ruh"nı yani ulu inqilâp dlalğasını endi iç kim toqtatıp olamaycağını büyük bir eminliknen ifadeley ve isyanğa davet ete. Edipniñ şiiriy eserleri 1926 senesi "Şarq qadınlığı" serlevasınen çıqqan cıyıntığında ve 1928 senesi çıqqan "Küreş içün" adlı kitabında yer aldılar.

Umer İpçiniñ tarihiy, vatanperverlik mevzusında yazğan eserlerinden biri "Ğazı Mansur" poemasıdır. Bu eser 1917 senesi "Qırım ocağı" gazetasında basılğan. (Ğazı — din oğrunda, İslâm oğrunda cenkleşken ve yeñgen kişi). Din tarihımızda eñ belli evliyalardan biri, Muhammed peyğamberniñ safdaşı olğan Ğazı Mansur, belli olğanı kibi, Bağçasarayda Çufut-Qale yanındaki Ğazı Mansur tekiyesi azbarında defn olunğan. O, öz Vatanı etken Qırımnı o derece sevgen ki, efsanege köre, cenk meydanında elâk olıp şeit ketse de, özüni duşmanğa qaldırmayıp, Allanıñ ikmetinen sevimli Vatanına kelip defn oluna. Poemada cümleden şöyle denile:

 Qabir qazıp. cenaze namazını kıldılar,

Kömip Mansurnı han-şeitler ağladilar...

Mansur şeit oldı Vatanınıñ oğruna

Qaldırmadı başın duşmana,

Qoltuğına qıstı keldi öz iline...

.................................anda öldi,

Ğazı Mansur öz toprağında kömüldi.

 İsmail Asan oğlu Kerimniñ yazğanına köre, bu poema basılğan "Qrım ocağı" gazetasınıñ iç bir sanı tapılmay. Yuqarıdaki parça Kerim Camanaqlınıñ maqalesinden alına. Ebet, Ümer İpçi, poemanıñ bu satırlarından añlaşılğanına köre, eserde diniy süjet qullanıp, tarihiy vaqialar esasında Ğazı Mansurnıñ din oğrunda, Vatan oğrunda cenklerde köstergen cesürligini ve öz Vatanına sadıqlığını tasvirley.

Lâkin Ümer İpçiniñ keniş içtimaiy fikirlerine, bediiy tasavurına poeziya meydanı ep tarlıq ete ve o ep ziyade nesirge meyil bere. Bu saada o yüksek qazançlar elde ete ve şu cümleden qırımtatar sovet dramaturgiyasınıñ emin adımlarnen inkişaf etmesine büyük isse qoşa.

Umer İpçi 1917 senesi Ufadan Bağçasarayğaqaytıp kelgensoñ, anda "Arqadaş", "Yeldaş" adlı qolâzma jurnallarında iştirak ete ve şu senesi onıñ "Bosağa" adlı birinci ikâyesi peyda ola. 1924 senesi basılğan ve 1914—1918 senelerindeki imperialistik cenkniñ aqibetlerine bağışlanğan "Zeynep tize" ikâyesi em mevzu, em münderice ceetinden bütünley yañılıq olıp, onıñ eñ yahşı eserleri cedveline başlanğıç qoyğandır.

Bu ikâye bir kereden Ümer İpçiniñ istidatlı nesirci olğanını tasdiqlay ve bu ikâyenen o özüni edebiyatımızda sotsialistik realizm denilgen usulnı mükemmel menimsep başlağan bir edip olaraq köstere. Soñra "Qaqlıq bazarında" (1926). "Açlıq hatireleri" (1927) ikâslerinde o imperialistik ve vatandaşlar cenkleriniñ aqibetleri ve bu cenklerniñ halqqa ketirgen felâket ve faciaları mevzusını devam ettire, "Traktor" (1925) ikâyesi birinci artellerge. kolllektiv hocalıqlarnıñ meydanğa ketirilüvine. "Küreş" (1925) ikâyesi ise airı yañılıqnen eskilik arasındaki keskin küreşke bağışlanalar. Öz ikâyelerinde müellif yanı ayat oğrunda küreşken yañı tipte qaramanlar obrazını yarata, "Hatip" (1927) ikâyesinde ise ayrı ruhaniylerniñ iç yüzüni açıp köstere. Yazıcınıñ bütün bu ikâyelerinde emekdar halqnıñ ayatı realistik tarzdaertaraflı ve doğrulıqnen ifadeetile. O ikâyeler qırımtatar nesirciligine aqiqaten, yañı doğrulış kirsettiler.

Nesir janrınıñ inkişafını ep devam ettirerek. Ümer İpçi otuzıncı senelerde daa bir sıra acayip ikâyeler yaza. "Cevap" (1930). "Küz gecesinde" (1932), "AMO" avtobusında" (1934), "Bağçevan", "Qartlar" (1935), "Nefise" (1937) ve diger ikâyeleri şu cümledendir. Annı zamanda o, nesircige daa keniş imkân bergen povest janrının da inkişafına belli derecede isse qoştı. Onıñ 1931 senesi yaratqan "Tesadduf" adlı ve 1936 senesi yazğan "Asan" adlı povestleri nesirciligimizde munasip yer aldılar. Sotsialistik qurucılıqnı, keskin sınfiy zıddiyetlerni. yañı ayat oğrunda küreşni, gumanistik ideallarnıñ pekinüvini aksetgirgen bu eserlerniñ er birinde İpçiniñ bir sanatkâr olaraq ep yañılıqqa ıntılğaiını köremiz. Bu onıñ eserleriniñ em mündericesi ve şekilinde, em mevzusı ve ğayesinde, em üslübı ve tasvir etüv usulında körüne. İpçiniñ er ceetten yañılıq alâmetleri ile aşlanğan inqilâbiy prozası pek çoqyaş yazıcılar içün icat mektebi olğandır.

İqtidarı gayet keniş sanatkâr Ümer İpçi edebiyatımıznıñaman-aman bütün janrlarınıñ inkişafında öz izini qaldırdı. Lâkin onıñ hususan teatr sanatını vs dram atu rgnâmıznı ileriletüvde hızmetleri ayrıca buyu ktir. Kün tertibiniñ eñ canlı suallerinecevap bergen pyesaları ile qırımtatar sovet dramaturgiyasına temel qoyğan Umer İpçidir. Onıñ az bir devir içinde yazğan 20-ge yaqın pyesası milliy teatrimizniñ inkişafında pek büyük rol oynadılar. Umer İpçiniñ tek yazıcı-dramaturg olaraq degil, aynı vaqıtta Qırımtatar Devlet dramteatriniñ rejissörı sıfatında icadiy faaliyeti de respublikada teatr sanatınıñ keniş sürette ilerilevine yardım etkendir. Bu yerde şunı aytmak- lâzim ki, 1930 senesi Qırımda endi 17 teatr truppası mevcut olıp,  olarnıñ erkânında 662 artist va teatr hadnmi çalışmaqta edi.

Umer İpçiniñ "Faişe", "Alim" (1924), "Nenkecan hanım" (1926), "Motor", "Ayınıqlar", "Azat halq" (1930), "Şaingeray" (1929), "Duşman" (1933)ve digger pyesaları qırımtatar sovet dramaturg iyasınıñ esasını teşkil ettiler. Köydeki keskin sınfiy küreşke bağışlanğan "Duşman" pyesası 1935 senesi ayrı kitap olıp çıqtı.

Umer İpçiniñ şanına şan qoşqan esflfinden 1926 senesi yazılğan "Nenkecan hanım" ve 1929 senesi yazılğan "Şaingeray" pyesalarını ayrıca qayd etmek mümkün. Onıñ 1924 senesi yaeğan "Alim" pyesası kibi bu eki eser de tarihiy mevzularga bağışlanıla. "Nenkecan hanım" pyesası Osman Aqçoqraqlınıñ 1899 senesi Peterburgda İlyas Borağanskiyniñ basmahanesindebasılğan "Nenkecan hanım dürbesi" serlevalı tarihiy povesti esasında yazılğan olıp, onda Toqtamış hannıñ ükümdarlığı vaqtındaki içtimaiy vaqialar, zorbalıqlar ve eki yaş qalp arasındaki sevgi fedakârlığı bediiy ustalıqnen aks etile. Bularnen birge Qırımda inqilâp vaqialarına bağışlanğan "Musulman bürosı" pyesasını da köz ögüne alacaq olsaq, bu eselerde Umer İpçi özüni aynı vaqıtta istidatlı tarihçı ve alim olaraq kostergeniniñ şaatı olamız.

Umer İpçiniñ dramaturgiya va teatr saasındaki keniş faaliyeti o devirde yañı ayat qurucılığına, kişilerni sotsialistik ruhta terbiye etüvde, diniy hurafat ve eskilik adetlerine qarşı küreşke, halqnıñ medeniyetini yükseltüvge ğayet büyük hızmet etkendir. Edipniñ bu faaliyeti ile kırımtatar milliy teatr sanatını ileriletüvdeki büyükten-büyük rolü hususında söz yürsetir ekenmiz, onıñ pyesalarınıñ yüksek muvafaqiyet qazanuvında Celâl Meinov, Ümer Devişev kibi istidatlı rsjissörlarnıñ, ressam, sanatkâr Üsein Bodaninskiyniñ, kompozitor Asan Refatovnıñ, namlı artistlerimiz Halid Gürci ve Sara Baykinanıñ, Emiramet Parıkov ve Emine Feyzullayevanıñ, Asan Nagayev ve Maynur İşniyazovanıñ, İbraim Abduramanov ve Lütfiye Çalbaşnıñ, Ğani Muratnıñ ve digerlernin, şübesiz, büyük hızmetlerini qayd etmemek mümkün degil.

1925 senesi Umer İpçi qırımtatar edebiyatında birinci olıp "Alim" kinostsenariyasını yazdı ve onıñ esasında 1926 senesi rejissör G.Tasin tarafından halq qaramanı Alim Azamat oğlu aqqında "Alim"kinofilmi çıqarıldı. Qırımtatar tilinde çıqarılğan bu film o derece muvafakiyet qazanda ki, o Qırım içinde aylarnen numayış etildi. Onıñ böyle muvafaqiyet qazanuvıida, ebet, stsenariy müellifiniñ icadiy issesi şübesizdir.

Umer  İpçi publitsistika ve tercime işine büyük emiyet bererek, bu saada da faallik kösterdi. O, hususan yañı sovet medeniyetiniñ şekillenüvinde til ve edebiyat meselelerine ziyade emiyet berdi. Edebiy til hususında o vaqıtta keniş sürette alınıp barılğan munaqaşalarda faal iştirak etken edip "Bizde imlâ meselesi" (1923), "Til ve imlâ", "Yazı meselesi", "İmlâ ve til konferenniyası munasebetile" (1924) kibi maqalelerinen matbuatta çıqışta buluna. Aynı vaqıtta o mektepte til ve edebiyat oqutuv meselelerine de diqqat ayıra. "Qrım mektepleri" (1926), "İftira degil, aqiqat"(1926) kibi maqalelerinde oquv işleriniñ seviyesini yükseltüv meselesini köterdi.

Umer İpçi körümli medeniyet erbabı olaraq tekdramatik eserler yaçuv ve olarnı sanalaştıruvnen qanaatlenmedi. Milliy teatrimizniñ şekillenüv ceryanlarını propaganda etüvni de qaygırdı. Edip 1925— 1935 senelsri zarfında teatr sanatınıñ inkişafına bağışlanğan onlarnen maqale yazdı. "Teatr ömürinden" (1925), "Köyde teatr işlerimiz" (1927), "Tatar teatrosı aqqında" (1928), "Teatr ve yazıcılarımp" (1929), "Pyesa tili" (1932). "Milliy opera" (1937) kibi maqalelerinde o inqilâbdan soñki devirde tsatrniñ ögünde turğan problemalarnı doğru seçe bildi. onıñ eksiklikleri ve vazifeleri neden ibaret ekenini öz tecribesi misalinde kösterdi.

Til, edebiyat, mektep ve teatrniñ üzviy sürette bağlı bir medeniyet cebesi olaraq halqqa hızmet etmesi kerekligini özüniñ püblinistik çıqışlarınıñ esas maqsadı etip alğan Ümer İpçi bu iş zemane yazıcıları içün müim faaliyet olmaq zarurlığını ayrıca qayd etti. "Nefis edebiyat tercimesi" (1932), "Edebiyatımıznıñ muvafaqiyetleri ve bazı eksiklikleri" (1935), "Edebiyatta eksikliklf yoq etilmeli" (1934), "Oktâbr inqilâbınıñ 19 yıllığına qırımtatar sovet adebiyatı" (1936) serlevalı maqalelerinde pse o sovet yaçıcılarınıñ ögünde turğan vazifeler aqqında öz mulâazalarını bildirdi. Aynı şu devirde o "Bağçasaray" (1931), "Üsküt" (1935), "Reisler" (1935), "Ne dülber baar" (1936), "Canlanğan halqım" (1936) kibi öçerklerinen qırımtatar sovet publitsistikasınıñ eñ yahşı nümünelerini yarattı.

Rus klassik edebiyatını yahşı bilgen Umer İpçi zemane sovet yazıcılarınıñ eserlerinen de muntazam sürette tanış olıp turdı. Onıñ yaratıcılığına hususan Maksim Görkiy eserleriniñbüyük tesiri oldı. "Men Görkiyden pek çoq şey ögrendim ve alâ ögrenmektem" dep yazğan edi o.

İpçiniñ tercime saasındaki faaliyeti ayrıca qayd etüvte lâyıqtır. Edipniñ usta qalemi ile qırımtatar tiline dünya ve rus klassikleriniñ otuzğa yaqın iri kölemli eseri tercime etildi. Şu cümleden V. Şekspirniñ "Gamlet" tragediyası, İ. Şillerniñ "Aydutlar" draması. Molyerniñ "Meşçannıñ dvorânlığı" komediyası. E. Voyniçniñ "Ovod" ("Mirac") ve A. Barbüsnıñ "Ateş" romanları. N.V.Gogolniñ "Ölü canlar" poema-romanı. L. Tolstoynıñ "Kazakiler" povesti, Serafimoviçniñ "Demir taşqını" romanı, M.Görkiynint, "Ana", "Artamonovlarnıñişi", "Klim Samginniñ ayatı" romanları ve diger eserler edebiyatımızğa onıñtercimesinde kirdiler. Özüniñ bu faaliyetinen Umer İpçi o devirde ğayet keniş siltem alğan aqiqiy qırımtatar gercime mektebiniñ şekillenüvinde müim rol oynağandır.

1934 sensei o SSSR yazıcılarınıñ I syezdi nde iştirak etti ve aynı şu senesi birinciler sırasıida SSSR yazıcıları birliginiñ azası oldı. 1935 senesi sovet cemaatçılığı sıñırsız ğayrep ve istidat saibi Umer İpçiniñ edebiy faaliyetiniñ 20 yıllığını tantanalı sürette qayd etken edi. Aynı şu yılı onıñ eserler cıyntığı çıqtı.

Umer İpçiniñ çeşit janrlı zengin yaratıcılığı endi qırımtatar yaçıcılarınıñ bir qaç nesili içün ncat mektebi olıp kelmekte. Teessüf ki, cenkten soñki devirde 1972 senesi onınt. "İkâyeler" serlevasınen "Asan" povesti ve bir qaç ikâyelerinden ibaret yalıñız bir kitabı çıqtı. Aynı şu senesi çıqqan "Qaranfil yapraqları" adlı kollektiv cıyıntıqta ise onıñ şiirleri basıldı. Lâkin edipniñ icadınıñ çeşit taraflarına bağışlanğan bir sıra maqaleler basıldı. Onıñ ncadını şimdi de edebiyatqa kelgenler özcesiiye talil ete veondan icadiy ustalıq ögreneler. Hususan soñki yıllarda bu saada bayagı iş yapıldı. Edebiyatşnaslarımız klassik ediplerimizniñ icadiy asabalıqlarına da muracaat etip başladılar. İsmail Kerimovnıñ 1988 senesi Taşkente "Terenlik" serlevasınen çıqqan edebiy-bibliografik öçerki bütünley Umer İpçiniñ faaliyetine bagışlana. (Biz de öz yazılarımızda şu eserden faydalandıq).

Edebiyatşızda ğayet büyük icadiy asabalıq qaldırğan yazıcımız 1937 senesi Stalin repressiyasına oğrap, çoq yıllar lagerlerde azap çekti ve 1955 senesi yanvar 11-de Tomsk türmesinde vefat etti.

                  Riza Fazıl, Safter Nagayev. Qırımtatar edebiyatı tarihı. – Aqmescit. – 2001. – S.270-276.