Memet Nuzet

Портрет: 

MEMET NUZET (Tahallüsi – "Tureviç". Asıl soy Adı Çelebiyevdir) (1888, mart 13 – 1934, mayıs 4). Yevpatoriya uyezdiniñ Aydarğazı köyünde Şeyh-İslâm çelebiniñ qorantasında doğdı. O, balalıq çağından çıñ, beyit aytıp yürgen çıñcılarnıñ, kedaylarnıñ çıñlarını, beytlerini, çalqımıznıñ destan ve masallarını, atalar sözlern ve cumaqlarını eşitip, halq yırlarının tekrarlanmaz hoş ezgilerini sunger kibi içine siñirip, çeşit milliy adet ve ananelerimizni, navrez bayramlarını körip öse. Şu acayip balalıq teessuratlarını zeininde saqlap, soñundan öz yaratıcılığında bulardan ğayet ustalıqnen faydalana.

Özüniñ edebiy faaliyetini Oktâbr inqilâbından evelki devirde başlağan, "Qrımtatar şiiriy sözüniñ körümli ve istidatlı ustalarından biri" olğan klassik şairimiz Memet Nuzetniñ yaratıcılıgı edebiyatımızda özüne has ayrıca bir degerli yer tutmaqta. Şairniñ yaratıcılıgı aqqında sözni oña, tedqiqatçı şairimiz Eşref Şemi-zadeniñ kesken bu qıymetinden başlar ekenmiz, onıñ aqqında aşağıdaki malümatlarda esasen Şemi-zadeniñ "Es, tatlı yel, talğın-talğın" serlevalı maqalesine bazanılğanını qayd etmek isteymiz.

İleride olacaq şair özüniñ ilki tasilini köy ocapçesinden ala. Soñra babası Şeyhislâm çelebi 1897 senesi onı Yevpatoriya medresesine yerleştire. Bu vaqıtta endi anasından öksüz qalğan Memet, ösmürlik çagınıñ üç yılını şu medresede keçirse de, ömürden uzaq bu sholastik "bilgi ocağında keçilgen diniy dersler onı iç de qanaatlendirmeyler. Özü gayet sergek, talapkâr oğlan böyle oquvdan nasıl qurtulmaqnıñ çaresini qıdıra ve 1900 senesi Bagçasaraydaki meşur Zıncırlı medresege oqumağa kire.

Memet Bagçasarayda özüni yañıdan dünyaga kelgen kibi is ete. Çeşit fenlerni o, türlü kitaplardan, qırayetlerden ta köyde ekende ögrenip başlağan edi. amma yañı fenlerni, hususan rus tilini temelinden mında ögrenip başlay. Bu saada oña İsmail Lemanovnıñ ayrıca büyük yardımı ola. Onda o rus tili ve edebiyatından dersler ala. Memetniñ halq edebiyatına aşalıgını, bir çoq millny destan ve erteklerni ezberden bilgenini ve özü de patta-satta şiir yazuvnen oğraşqanını eşitken Lemanov onı öz imayesine ala ve oña meşur rus şairleri Jukovskiyniñ, Puşkinniñ, Nikitinniñ şiirlerini, Krılovnıñ masallarını özü oqup añlatıp başlay. Puşkin şiirleriniñ sadeligi, bediiy quveti ve cazibedarlığı yaş kedaynı esir ala. Soñundan Memet Nuzetniñ özü aytqanına köre, onıñ nefis edebiyatnen ciddiy meraqlanmasına ilkide ocası İsmail Lemanov sebepçi ola.

Memet Nuzetniñ faal edebiy yaratıcılıgı 1905 senesi inqilâbı devrinde başlay. Buña qadar o, şu vaqıtta çıqarılğan gazeta ve kitaplarnı oquy ve Gasprinskiyniñ "Dar ur-Rahat musulmanları" ve "Kün doğdı" romanları kibi, edebiyatçılıq nazariyesinde maarifçilik realizmi dep adlandırılğan yaratıcılıq usulı, yani ratsionalizm, didaktizm ve ahlâq tüzetüv usulınen yazılgan edebiy eserlerniñ tesiri altında icat ete.

Eskilikniñ ve yañılıqnıñ uzlaşılmaz küreşiniñ, ister-istemez, şaatı olğan Memet Nuzet, zulum ne istismar boyundırığı altında iñlegen halq kütlelerini areketke ketirgen 1905 senesi inqilâbınıñ ilki gurultilerini Zıncırlı medresede okuğan vaqtında eşite ve bu inqilâpnı Reşid Mediyev. Şamil Tohtarğazı, Asan Çergeyev kibi demokratik baqışlı ziyalılarımız ve yazıcılarımızday sevinçnen qarşılap ala. Lâkin bu quvanç çoqqa barmay. Şu yılı imperator II Nikolay tarafından halqqa "grajdan erkinlikleri" berüv, "qanun çıqarıcı" Dumanı çağıruv ve daa çoq vadeler adağan "Manifest" imzalana. Albuki, bundan maqsat halqnıñ közüni boyamaq eken. Aqiqaten, 1906 senesi iyül 21 -de I Devletduması, 1907 senesi iyün 3-te ise II Devlet duması dağıtılğan soñ, aldanğan halqnıñ közlerinden perdeleri tüşe. Bundan soñ qattı "Stolıpin reaktsiyası" deviri (1907-1910 seneleri) başlana.

Bu vaqıtta Memet Nuzet o devirniñ menfiy devlet ve siyasiy erbapları aqqında, müfti saylavları, Duma saylavları, medrese islâatları kibi mevzularda bir çoq satirik ve yumoristik epigrammalar yaza. Lâkin bular o vaqıt liberal siyaset alıp barğan "Terciman" gazetasında basılmaycağını yahşı bilgen şair zlyazmalarnı arqadaşlarından toplap alıp ğayıp ete.

1909 senesi politsiya nezareti altında bulunğan yaş şair, inqilâp cellâtlârı olğan devlet erbapları aqqında epigrammalar yazuvda qabaatlanıp qapatıla ve 4 ay Aqmescit türmesinde sorğu altında buluna.

Apshapeden çıqqan soñ o Rusiye boylap, seyaatqa çıquv manasınen Qırımdan kete. O vaqıtta şair Moskvada, Peterburgda, Nijniy Novgorodda, Qazanda, Ufada, Uralskte, Örenburgda buluna. 1910 senesiniñ başında, Qazanda Abdulla Toqaynen körüşe, onıñ lektsiyalarını diñley.

Memet Nuzet özüniñ ilki şiirlerinde Qırımnıñ çöl tarafınıñ ayatını, manzaralarını, köylülerniñ faqırlığını, cailligini, safdilligini tasvir ete. Onıñ er bir şiiri soñ derece açıq,er keske añlayışlı obrazlı tilnen yazuvlı. Mına, onıñ "Çöl tarafınıñ ayatından" adlı şiirinden satırlar:

Çöl tarafnıñ köylüleri kultöbege tırmanır,

Çölge, yolğa, qıbm-sırtqa, dört bir yaqqa qaranır.

Aşqa toyag kirer üyge, dım köşede uzanır.

İç  oylanmaz küfli yerden insan neyayer qazanır.

Kültobedir köydülernıñ ahıreti, düñyası

Anda çığıp zevqlanmaqtır tüşüncesi, hulyası.

Keçer şaytip yaş-qışı, yav zamanı, ruyası,

Eglenirler emişlernen Haticesi, İlyası. —

dep başlağan şiiri, eilgen çalqqa azatlıqnı kim ketirecegini daa bilmegen şair, ekseri maarifperverlerimiz kibi, köylülerni bu ağır vaziyetten yalıñız oquv, bilgi ocaqları qurtara bile, köylü meselesini yalıñız mektep çeze bile, dep bitire:

Cailikmen zeerlengen soñ o köylerniñ avası,

Yüzerligi, tatranları, cuşanları, cuvası,

Men bellesem, ep batıldır añlatmaqnıñ davası,

Çezer bunı mektep degen oquv, bilgi yuvası.

Memet Nuzet poeziyanıñ çeşit janrlarında eserler yarattı: satirik ve yumoristik şiirler, balalar içün şiirler, ahlâq ve turmuş, terbiye mevzularında şiirler, lirik şiirler, agitatsion şiirler, şiiriy pyesalar, poemalar ve ilâhre. Bularnıñ er birinde şair poeziyanıñ yüksek nümünesini kösterdi. Lâkin, er alda, onıñ tekrarlanmaz istidadı eñ ziyade keçmişniñ menfiy adetlerini, diniy hurafatlarnı, feodalizm qalımtılarını tenqid etüvge, adamlarda olğan menfiy çizgilerni: içkicilikni, açközlükni, saranlıqnı, iyefishorlıqnı külküge aluvğa, qaralavta bağışlanğan eserlerinde iarıldadı. Memet Nuzetniñ sadıq şegnrti olğan Eşref Şemi-zadebu aqta: "Bu feodalizm qalımtılaarınen, bizim satirik edebiyatımızda, özüniñ ötkür qaleminen irkilmey, talmay küreşken  eñ populâr, en semereli şairimiz Memet Nuzet edi", — dep yaza.

Memet Nuzetniñ büyük kölemli elyazmalar defteri belli şairimiz Abduraman Qadri-zadeniñ Rumıniyada yaşağan qızı Pirayehanımda saqlanıp qalgandır. Piraye hanım Taşkentke kelgen vaqıtta Eşref Şemi-zadenen bağlana ve Eşref ağa soñundan bu defterdeki bir sıra şiirlerni "Lenin bayrağı"nıñ 1967 senesi "Raatlıq saifeleri"nde (mayıs 6, iyün 17) bastıra.

Şairniñ böyle satirik ve yumoristik manzumeleriniñ halq arasında eñ ziyade meşur olğanlarından: "Noğaynıñ adağı". "Uzun qulaq aziz", "Ava sertiygen", "Menden de geceñ hayır", "Soqur közden seadet", "Türküli namaz", "Çoban ve eçki", "Taqsim dersi", "Qaydan çıqa?", "Bizniñ babaylar", "İçki qurbanı", "Vaaz", "Noğaynen molla","Tek mağa körünme", "Ağır ceza" ve daa çoq eserlerini qayd etmek mümkün. Bulardan bazıları "Lenin bayrağı"nda. "Edebiyat hrestomatiyası"nda ve bir sıra eserleri de Eşref Şemi-zadeniñ "Ömür ve yaratıcılıq" kitabında basıldılar.

Memet Nuzetniñ poeziyamızda qazanğan büyükten-büyük muvafaqiyetiniñ esas menbası — onıñ toqtamay halq yaratıcılığınıñ bitmez-tükenmez hazinesine daluvında ve halq tiliniñ acayip zenginliginden keniş sürette faydalanuvındadır. Eşref Şemi-zade bu hususta şöyle dey: "Memet Nuzet halaq yaratıcılığı hazinesinden  alğan  qıymetli söz elmazlarını daa ziyade culâlap qadın gerdanlığına tizilgen brilliant taşları kibi, olarnı şiir misralarına, nesir eserleriniñ satırlarına ustalıqnen tizerek, öz tuvğan halqına qaptardı".

Memet Nuzet şiiriy şekiller ve şiir tehnikasında da suqlanılacaq derecsde ustalıqka saip edi. Onıñ bu ustalığı er bir eserinde olğanı kibi, insannıñ duyğu ve eyecanını obrazlı sürette aks ettirici lirik şiirlerinde de közge çarpa. Şairniñ 1920 senesi ömür arqadaşı Fera apte ölgende yazğan "Sevdigimniñ qabri başında" ve "Qırıq qalbimniñ qayğısı" adlı eki şiiri bar. Mına olarnıñ ekincisinden bir qaç satır:

 Tabut tartıp teniñni topraq tuttı,

Caş cañagnı cutuq cer calmap cuttı.

Köz körmegen küçlerde, kökrek kirli,

 Tüşünceler, macamp, türlü-türlü.

Mezarıña  mingenler miyavquşlar,

Tek-tik tenge tuyula tik tavuşlar.

Talpşaman tentirep ten tarlıqta,

Mırıldanıp, monsirep mezarlıqta.

Qobiriñni qarmalap qaltırayman,

Canğa cetti cangızlıq dep cılayman...

 Bu şiirde satırlarnıñ er bir sözü aynı bir arifnen başlana, şair bu şiirlerde alliteratsiya usulından bilip faydalana.

Şemi-zade öz maqalesinde bu usulnıñ halq ağız yaratıcılıgında da keniş qullanılğanını köstererek, bazı söçlerniñ başındaki seslerni "c" arifinen aytqan kişilerge şaqa tarzında: "Caz carıqta calt-cult etip, caşın caltırap cavun cav]ğanda, col canında cartı cabuvım cabıp catqandd, bir cılai bir cumrannı, calp-culp etip, calmadı-culmadı da, cuttı ciberdi" dep.toqumaqadetolğanıiıqaydete.

Memet Nuzetniñ "Noğaynıñ adağı" şiirini ise istidatlı sanat erbabı Ablâmit Umerov çoq yıllar "Qaytarma" ansambliniñ sanasında hususiy bir ustalıqnen icra etip seyircilerniñ çoq alğışını qazanğandır.

Zaten yumor ve satirik mevzuda Memet Nuzetke yeter şair olmasa kerek. Eşref Şemi-zadeniñ hatırlavına köre, 1920 senelerde Aqmescitte yaz tatilleri vaqtında teşkil etilgen ocalar kurslarında ders bergen Abdulla Lâtif-zade ocalar arasında "Talap etken – muradına yetken" mevzusında şiir toquv muşairesi ilân ete ve bu muşairede Memet Nuzetniñ yazıp ketirgen "Nışanlıma ketkende" şiiri ğalebe kazana. Şiirniñ süjeti şöyle. Qar aralaş yağmur yağıp turğan titis bir qış aqşamı, bir yigit, cartı bir araba yekip, qomşu köyge nışanâısınen körüşmege kete. Böyle yelli, yağmurlı avada. zift qaranlıqta, "opma malaz ağır yolda", zavallı yigit adaşa, üşüy, açıqa, üstü-başı çım-çırq suv ola. Lâkin, nışanlı qıznen körüişek derdi, bütün bu küçlüklerni yeñe. Yigit, ahırı şu köyge barıp çıqa ve nışanlısınen körüşe.

Acayip şairimiz Memet Nuzet Kuybışev rayonınıñ Kökluz köyünde ocalıq yapar eken, ağır hastalanıp, 1934 senesi mayıs 4-te Kökköz hastahanesinde vefat etti.

                 Riza Fazıl, Safter Nagayev. Qırımtatar edebiyatı tarihı. – Aqmescit. – 2001. – S.235-242