Yañı dünya 17.04 2010 №14

1."Айткъанынъны эр вакъыт яп!"

Бу куньлерде озюнинъ 15 йыллыгъыны къайд этеджек "Адалет" фиркъасынынъ шиары бойледир

Белли ки, халкъымызнынъ акъ-укъукъларыны къорчаламакъ, бир чокъ семетдешлеримизнинъ огюнде кунь сайын кевделенген проблемлерни чезмеге ярдым этмек макъсадынен арекет эткен "Адалет" къырымтатар миллий фиркъасы бу куньлерде озюнинъ 15 йыллыгъыны къайд эте.

Шубесиз, бугуньки дурумымызда, эпимизни сарып алгъан муитте бу фиркъа озюне ляйыкъ ер тута. Кечкен он беш йыл ичинде фиркъагъа учь адам ёлбашчылыкъ япты, эм оларнынъ эр бири насылдыр гъаелернинъ ташыйыджысы эди. Эльбет, оларнынъ бу гъаелеринен разылашкъанлар да, разылашмагъанлар да олды. Иште, фиркъанынъ шимдики реиси Февзи Къубединов бу вазифеде энъ чокъ чалышкъан ёлбашчысыдыр. Реисликке арды-сыра учь дефа сайлангъан Февзи бей "Янъы дюнья"нынъ мухбирине фиркъанынъ тарихы, шимдики фаалиети акъкъында айтып, келеджекке планларынен пайлашты.

- Февзи агъа, фиркъанъыз насыл пейда олгъаны акъкъында икяе этсенъиз. Не ичюн онынъ ады "Адалет" деп къоюлды?

- "Адалет" - бу бизим ишимизнинъ энъ эсас макъсадыдыр, яни адалет ичюн курешмек, бу курешке бар кучюмизни бермек демектир. Тешкилятымыз 1990-нджы сенелернинъ башларында семетдешлеримиз Ватангъа кутьлевий суретте къайтып кельмеге башлагъан вакъытта тешкиль олунып, бунъа о заманнынъ муити сильтем берди. Акъылынъызда олса, о вакъыт къырымтатарларгъа къаршы тураджакъ махсус казаклар шекилленмелери къурулгъанда халкъымыз арасында озь-озюмизни къорчаламакъ заруриети сезильди. Башталары арекет эткен уфакъ-уфакъ къорчалайыджы болюнмелеримиз кет-кете буюклешкен сонъ къырымтатарларнынъ авдети ве ерлешювинде пейда олаяткъан проблемлерни чезювде къырымтатарларнынъ озь-озюни идаре этюв органларына амелий ярдым косьтермек макъсадынен тешкилят мейдангъа кетирмек хусусында чокътан-чокъ теклифлер тюшти. Нетиджеде, 1994 сенесининъ сонъунда мевджут вазиетни музакере этерек, къырымтатар "Адалет" миллий фиркъасыны мейдангъа кетирмек ве тэсис этиджи къурултай чагъырмакъ акъкъында къарар алынды. Бойледже, 1995 сенеси фиркъанынъ топлашувында биринджи реис Сервер Керимов сайланды. Эки йылдан сонъ, яни 1997 сенеси фиркъанынъ реиси Альмир Самадинов олды. 1999 сенесинден башлап исе онъа мен ёлбашчылыкъ этем. "Адалет" къырымтатар халкъынынъ менфаатыны къорчалавгъа догърултылгъан бутюн митинглерде, наразылыкъ чадыр шеэрчиклери къурувда ве дигер акцияларда иштирак этти.

- Фиркъанынъ структурасы акъкъында айтып берсенъиз.

- Шимди Къырымда фиркъамызнынъ 1000-ге якъын азасы бар, амма эр бир къырымтатар гонълюнде адалетлидир ве озь халкъынынъ менлигини, акъ-укъукъларыны къорчаламагъа тырыша ве эр бир тедбирге къатылгъанда бизге къошулып адалетли ола. Меркезий шурамызгъа 21 адам кире. Олар региональ болюклернинъ ёлбашчыларыдыр. Эгер топлашувларгъа фиркъа ёлбашчысы келип олмаса, онынъ ерине муавини келе биле.

- "Адалет"нинъ энъ парлакъ гъалебелеринден бири +

- + Кефеде олгъан вакъиалардыр. Белли ки, 2006 сенеси Русие, Украина, Белорусиеден кельген аман-аман 4000 казак ерли русларнен берабер Кефеге кириште буюк бир хач ерлештирмеге истеген эди, лякин биз бунъа ёл бермедик.

- Ишинъизде насыл къыйынлыкълар бар?

- Белли бир дереджеде къыйынлыкъсыз ич бир шей олмай. Амма мен бунъа кечильмез къыйынлыкъ демез эдим, иште, чалышсанъ, эр шейни енъмек мумкюн+

- Фаалиетинъиз насылдыр бир тарзда къайд олундымы?

- Эльбет де. Меним бир къач шереф ярлыкъларым, медалим бар. Олардан бириси - 2004 сенеси "портакъал тюс инкъиляп"та иштирак эткенимиз, бунынънен халкъымыз демократик мейильде олгъаныны косьтергенимиз, мемлекетте демократияны къорчалагъанымыз ичюн фиркъамызнынъ бир чокъ азаларына, шу джумледен манъа да берильген медальдир.

- Якъын келеджекте нелер устюнде чалышаджакъсынъыз?

- Ал-азырда топонимика меселесинде конкрет адымларны атып башламагъа истеймиз. Яни ерлердеки депутатларымызнен лаф этип, оларгъа бу меселеде озь ярдымымызны теклиф этеджекмиз. Халкъымыз топлу ерде яшагъан ерлерде ёл четинде тургъан кой адлары язылары янына эски аднен язылгъан левхачыкъларны асаджакъмыз.

- Тешкилятынъызнынъ юбилейини насыл къайд этеджексинъиз?

- Фиркъамызнынъ 15 йыллыгъыны биз апрель 24 куню саат 12-де Къырымтатар академик музыкалы драма театрининъ бинасында къайд этеджекмиз. Тедбирде фиркъанынъ кечкен девирдеки фаалиетине озюне хас екюн чекилип, айрыджа ярарлыкълар косьтерген азаларымыз такъдирленеджеклер. Тантаналы акъшамны санаткярларымызнынъ чыкъышлары яраштыраджакъ. Тедбир башында фиркъанынъ фаалиетини акс эттирген весикъалы фильм нумайыш этиледжек.

- Ве сонъки суаль. "Адалет"нинъ шиары не?

- Айткъанынъны эр вакъыт яп!

Эльмара АЙ-СЕРЕЗЛИ субетлешти

2.Миллет фаджиасыны къальбинен корьген рессам

Макъаленинъ серлевасындан лаф анги рессам акъкъында кетеджеги бир кереден анълашылгъандыр. Догъру. Бу - апрель 13 куню 60 яшыны толдургъан истидатлы фырчы устасы, ана-баба зенаатынынъ дегерли девамджысы Рустем Эминовдыр. Бабасы - намлы рессам Кязим агъа Эминов, анасы исе басмада бедиий нагъыш чебери Эсма Абибуллаевадыр.

Рустем Эминов иджадынынъ баш мевзувы - халкъымызнынъ башына кельген дешетли сюргюнликтир. Онынъ ресимлери кимсени - не сюргюнликке огъратылгъанларны ве не де бу акъта тек эшитмедже бильгенлерни - лякъайд къалдырмай. Бу мудхиш куньлерни корьгенлер агълайлар, къабирлери гъурбетте къалгъан кечмишлернинъ рухларына дуа окъуйлар, корьмегенлер исе сессиз тикилип, фаджианы тасавур этмеге тырышалар. Рессамнынъ эсерлери янында булунгъанларнынъ эписини бирлештирген шей - тюшюнджеге далув, артыкъ бу фаджианынъ ич текрарланмамасыны тилевдир. Айретте къаласынъ: насыл ола да сюргюнликни озь козюнен корьмеген бир инсан вакъиаларны шу къадар тесирли акс эттире! Сюргюнликнинъ алтынджы йылы толаяткъанда дюньягъа кельген Рустем балалыкътан бу аджджы икяелерни динълей-динълей осе ве куню келип, агърыларгъа артыкъ даяналмагъан, аджджыларнен толуп-ташкъан къальбиндеки дуйгъулар тышкъа чыкъмакъ истейлер, элине фырчы алмагъа меджбур этелер. Унутма, унуттырма, деген киби олалар.

Эбет, Рустем Эминов ялынъыз сюргюнлик мевзусынен сынъырланмай. Онынъ коллекциясында манзара, портрет киби жанрлар да ер ала. Эгер шу жанрларда беджерильген эсерлерни о, бир чокъ девлетлернинъ музейлерине ве шахсий коллекцияларгъа берсе де, сюргюнлик мевзусындаки ич бир эсерини насыл агъыр шараитте булунмасын, зорлукъ чекмесин, не сатты, не де эдие этти. Рустем Эминовнынъ энъ буюк арзусы Халкъ хатырасы я да геноцид музейини тешкиль этмектир. Бу келеджек несиллерге тенбие, насиат киби олса, бугунь хаяттакилерге кечмишни даима хатырлатыр. Хатыра эвинден миллетимиз ичюн шеит кеткен, бутюн омюрлерини феда эткен джесюр инсанлар, муневверлернинъ портретлери де ер аладжакъ. Рессам яраткъан Шаин Герай, Исмаил Гаспринский, Бекир Чобан-заде, Умер Ипчи, Мустафа Халилов, Джеббар Акимов, Бекир Османовнынъ портретлери - бу инсанларнынъ омюрини ве фаалиетини айдынлыкъ иле акс эттирген эсерлердир. Затен онынъ эр бир эсери шиддетли дарбе, чагъырув, сильтемдир. Рустем Эминов бир де-бир эсерни башламаздан эвель миллетимиз тарихынынъ бешиги, темели - Хансарайгъа ёл ала, Багъчасарайнынъ къадимий тар сокъакъларында кезинип, эски татар эвчиклерине бакъаркен, олардан ильхам, кучь ала. Занымджа, Рустем озюнинъ алтмыш йыллыгъы мунасебетинен сергисини илле Хансарайнынъ сергилер залында ачкъаны да шу себептендир.

Адамларнен рыкъ толу салон севимли рессамны хайырламагъа кельген мухлислерининъ эписини сыгъдырып оламады. Адетте юбилей мерасимлеринде къабартып, шапырып-копюрип айтылгъан медхиелер янъгъырай, лякин Рустем Эминовнынъ адына самимий, козьяшларынен ёгъурылгъан сёзлер сёйленди. Залда отургъанлар арасында булунгъан америкалы семетдешлеримиз Фикрет Юртер ве онынъ омюр аркъадашы Хатидже ханым да козьяшларыны тутып оламадылар. Фикрет агъа эеджаныны зорнен тутып, эр кеснинъ огюнде Рустем Эминовнынъ ресимлери сергисини АКъШда тешкилятландырмагъа сёз берди. Багъчасарайда ве умумен бутюн Къырымда мухлислернинъ сайгъысыны къазангъан "Эбедиет" адлы оджалар ансамбли ве халкъымызнынъ севимли йырджысы Рустем Меметовнынъ чыкъышлары юбилейни ватанпервер тюркюлер концертине чевирди. "Ватаным - Къырым", "Порт Артур", "Шомпол"ны бутюн зал аякъ устюнде йырлады.

Тедбирнинъ гъает самимий, шенъ ве бойле котеринки рухта кечмесинде онынъ тешкилятчылары ве алып барыджылары Исмаил Гаспринский эв-музейининъ директоры Якъуб Аппазов ве Багъчасарай бедиий музейининъ хадими Инна Орнитайлонынъ хызметлери буюктир.

Сергиде эр кеске шу куньге етиштирилип чыкъарылгъан аджайип бир проспект такъдим этильди. Оны къыскъа муддетте, энъ юксек полиграфик севиеде белли матбааджы Надир Къараманов япты. Буны Рустем Эминов тедбирни екюнлейиджи чыкъышында айрыджа къайд этип, эм онъа, эм де шу байрамны тешкилятландыргъанларгъа тешеккюр бильдирди ве булунгъанларнынъ риджасынен озь шиирлерини де окъуды.

1975 сенесинден бугуньге къадар Озьбекистанда, Украинада ве четэльде отькерильген 80-ден зияде сергилернинъ, 1990 сенеси къырымтатар рессамларынынъ Къырымда биринджи сергисининъ иштиракчиси, башта Ташкент девлет университети, П. Беньков адына бедиий окъув юрту, А. Ходжаев адына Озьбекистан джумхуриети дизайн колледжи, ал-азырда Къырым муэндислик-педагогика университетинде оджалыкъ япкъан, энди чокътан-чокъ шегиртлерини тербиелеген ве юзлернен эсерлер яраткъан рессам Рустем Эминовнынъ девлет унванлары ёкътыр. Лякин онда халкънынъ сайгъысы ве севгиси бар. Буны исе ич бир тюрлю атта энъ юксек мукяфат ве унванлар денъиштирип оламаз.

Зера БЕКИРОВА

3.О, кобек къаны акъкъан топрагъына къавушты

Эджнебий иллердеки кимерси ватандашларымыз ич бир шейге мухтадж олмасалар да, оларны Ватангъа къаны эп бир тарта

Нью-Йорк эр вакъыттаки киби къалабалыкъ ичинде. Адамлар кенъ адымларнен чешит тарафларгъа ашыкъып, бири-бирине эмиет бермей ёлуна реван олалар. Шеэрдеки гурюльтиден къалын диварлар артында, дюльбер бир эвнинъ кениш одасында сакълангъан ихтияр къадын компьютерден янъгъырагъан Къырым аваларыны динълей. Янында отургъан къызы - эллини атлагъан къадын - анасы миллий аваларны насыл бир эеджаннен, джошкъунлыкънен динълегенини ис эте.

- Худжур, мен де бу аваларны чокъ керелер эшитем, амма юрек теллерим бу къадар тепренмей, - деп тюшюнди о. - Анам исе... анам исе Къырым аваларыны, йырларыны динълесе, дюньясыны унута.

- Ана, Къырымдан сюргюн этильгенде дёрт яшынъда эдинъ, шимди исе сексен дёрт яшындасынъ. Къайда тек яшамадынъ, амма Къырымны корьмегенинъе энди сексен йыл олды. Къасеветленгенинъ етер, сени тезден Къырымгъа алып бараджам.

- Къызым, озюнъ де яхшы билесинъ, Къырымым омюр бою ядымда турды. Мени Ватаныма алып кетсенъ, о ернинъ багърында азачыкъ раат яшасам, манъа даа не керек. Лякин озюм сезем, кучюм-такъатым тюшти, энди Ватанымны корьмек къысмет олурмы экен?!.

Наджие Джеббар къызы Къадыр-заде 1926 сенеси март 15-те Къырымнынъ Тавдайыр коюнде дюньягъа кельди. Кечкен асырнынъ отузынджы сенелери къырымтатар халкъынынъ деерлик эписи зиялылары телеф этильгенде, онынъ белли руханийлер сюлялесинден олгъан къорантасы да бутюн вар-вариетинден марум къалып, Къырымдан Краснодар улькесине сюрюле. О ерден олар, диндашларгъа якъын олмакъ ичюн, Азербайджангъа авушалар. Наджие Бакудан 180 км узакълыкъта ерлешкен Къуба шеэринде аля окъуп, докторлыкъ зенааты акъкъында хаялсырай. Ниает, окъув биткен сонъ, Наджие ана-бабасындан разылыкъ сорап, учь къардашынен сагълыкълашып, Махачкъала тиббият институтына окъумагъа кете. Бундан сонъ бутюн омюри тиббияткъа багъышлана.

Махачкъалада окъув биткен сонъ, истидатлы къыз башта Челябинск шеэринде экимлик япа ве бундан сонъ Одессада девлет тиббият институтынынъ аспирантурасында тасиль ала. Чокъкъа бармай намзетлик диссертациясыны да къорчалай ве оны шу институтта оджалыкъ япмагъа къалдыралар. Айны вакъытта о, тиббият институтынынъ клиникасында эким олып чалыша. Догъмуш къардашы Эмине де татасы изинден кетип, айны шу институтта алий тасиль ала.

Бойлеликнен, онынъ саесинде экимлер сюлялесине темель къоюла. Наджие ханымнынъ екяне къызы да, Эмине ханымнынъ балалары да эписи экимлер.

Наджие ханым 34 йыл Одесса тиббият институтында чалышкъан сонъ акълы раатлыкъкъа чыкъа. Омюр аркъадашы вефат эткен сонъ, бундан эвельси Нью-Йорккъа кочькен къызы оны озь янына ала.

Теэссюф ки, Наджие ханымгъа сагъ экенде Ватангъа къайтып кельмек ойле де къысмет олмады. О, якъында, вефат этти. Амма къызы, эппейи масрафлардан къоркъмай, анасынынъ сонъки истегини ерине кетирип, оны эписи бир ана-Ватангъа алып кельди. Акъмесджитте яшагъан къардашы Эмине ханымнынъ къорантасы мерхумени Ватанда дефн этти. Дженазени Абдал мезарлыгъында джыйгъанлар.

Иште, бунъа амансыз такъдир, дейлер. Ватаны олгъан миллет бир кереден Ватансыз къалды, эвлятлары исе бутюн дюньягъа сачылды. Чешит несиллерге менсюп къырымтатарлар къайда тек ёкълар, эр ерде барлар. Оларны факъат бир шей бирлештире - Ватанлары Къырым. Башкъалар ичюн Къырым садедже яз айларында истираат, эглендже ери сайылса, къырымтатарлар ичюн о - баба-деделер мекяныдыр. Эджнебий иллерде къалгъан ватандашларымыз бельки де ич бир шейге мухтадж дегиллер, амма джаны бар инсанны Ватангъа къаны эп бир тарта. Оны эвлятнынъ дуасына мухтадж эдждатларнынъ руху юрткъа чагъыра. Ким биле, бельки бир кунь келир, дарма-дагъын олгъан халкъ Ватанда эбедий бирлешир.

Дёрт яшында къызчыкъ амансыз такъдирнинъ укюми иле Къырымдан сюргюн олып, узун омюр девамында бинъ тюрлю сынавдан кечип, артыкъ сачлары агъаргъанда Ватандан узакъ ерде эбедий козь юмгъан Наджие Къадыр-заде, ниает, кобек къаны акъкъан топрагъына къавушты. Яткъан ери дженнет олсун.

Сейран СУЛЕЙМАН