Safter Nagaev

Портрет: 

SAFTER NAGAYEV 1941 senesi yanvar 1-de Qırımnıñ Aluşta rayonındaki Küçük-ozen köyünde doğdı. Babası cenk arfesinde hastalanıp vefat ete. 1944 senesi 3 yaşında bala yañğız qalğan anasınen beraber Özbskstanğa sürgün etilgende, Ferğana vilâyetindeki Leningrad rayonına tüşe. Anda o orta mektepni bitirip, 1957 senesi Taşkent devlet universitetiniñ jurnalistika fakultetine kire. Soñra ğiyabiy bölükke avuşıl ocalıq yapa. 1963 senesi universitet" bitirip, arbiy hızmetini de eda etken soñ, 1965 senesi "Lenin bayrağı" gazetasına işke davet etile. Matbuatta önş ilki haberleri, maqaleleri, öçerkleri özbek gazetalarında ta 1953 senesinden basılıp başlanğan edi.

İcadiy faaliyetini erte başlağan Safter Nagayev universitetni bitirgende, diplom işini "Lenin bayragı" gazetasında edebiyat meseleleri" mevzusına bağışladı. Böylece, 1965 senesinden "Lenin bayrağı"ida edebiy hadim. sonra başok müdiri olıp çalışqan edip, 1987 senesi Özbekstan SSR yazıcılar birligine qırımtatar edebiyatı boyunca edebiy mesleatçı vazifesile avuştı. Bu yerde o, Özbekstan yazıcıları birligi yanındakp qırımtatar edebiyatı keñeşiniñ reisi em de Özbekstan yazıcıları birligi idaresiniñ aeası, onın milliy edebiyatlar boyunca mesül kâtibk oldı.

Gazetada çalışır eken, Safter Nagayev özüniñ öçerklerinen, pübliiistik maqaleleriiyen oquyıcılarnıñ diqqatını celı: etti. Edebiyatşnaslıq veedebiy tenqid boyunca makaleleri ise onıñ bediiy tefekkür saibi, bediiy eserlerni talil etmege qabiliyetli olğanını kösterdiler. Uyken nesil ediplerimiz onın bu qabiliyetini seçtiler ve ona samimiyliknen qol tuttılar. Böylece o, öçerkler ve publitsistik maqalelernen bir sırada, edebiy tenqidnen de ciddiy oğraşıp başladı, öz aqranları olğan yaş yaçıcılarnıñ yaratıcılıkları ve airı eserleri aqqında maqaleler yazdı. Soñra iyerarlı araştıruvlar sayesinde qırımtatar romanı ve qırımtatar povestiniñ şekillenüv yolları ve inkişafı aqqında airı monografiyalar yarattı. Onıñ edebiy-bediiy maqaleleri 1979 senesi derc olunğan "Yaşlıqqa has duyğunen" adlı cıyıntığını teşkil ettiler. Cıyıntıkqa özüniñ aqrandaşları olğan yaş nesircilerden Ayder Osman, Uriye Edemova, Ervin Umerov ve Emil Amitniñ özlerine has icat usulları talil etile.

Safter Nagayev edebiyat alemine adımlar eken. bu mürekkep alemde öz yolunı, öz usulını, öz mevzusını tana bildi. Bu ise oña zemane edebiyatımızda özüne has yer işğal etmege imkân berdi.

İcadiy faaliyeti ep kenişlegen Safter Nagayev yetmişinci yıllarda edebiy asabalığımıznı ögrenüv işi tedqiq etüv işinen temelli oğraşıp başladı. Yazıcı Seitumer Eminnen beraber cenkte elâk olğan 12 qırımtatar edibiniñ eserlerini toplap, olarnıñ foto-süretleri ve özleri aqqında qısqa malümatlarnen beraber "On ekilerniñ hatiresi" adlı cıyıntıqnı neşir ettirdi. edebiyatımıznıñ klassikleri Abdulla Lâtif-zade, Memet Niyaziy, Mamut Nedim, Cafer Ğafar, Asan Çergeyev, İlyas Tarhan, İbranm Bahşış ve digerleriniñ yaratıcılıqlarını faal ögrenip, olar aqqında maqaleler yazıp kelmekte..

Çoq yıllar devamında meşur alim ve şairimiz Bekir Çoban-zadeniñ ilmiy-icadiy faaliyetini ögrenip keldi ve onıñ ayatı ve faaliyetine bağışlanğan "Medeniy inqilâp askeri" adlı vesiqalı povest doğurdı. Çoban-zadeniñ ayatı ve faaliyetini ögrenmek içün o Vengriyağa bardı, anda Çoban-zadenen beraber oquğan professor Laslo Roşanini tapıp onıñnen körüşti, Türkiyedeki erbaplarnsn yazıştı. Bu yaeışmalarnı közetip turğan KGB-niñ tazınqınen olsa kerek, yazıcılar birligine qabul olunğan Safter Nagayevniñ azalığını Moskvada üç yılğace tasdiqlamadılar. Safter Nagayev tek edebiyatşnas ve edebiy tenqidçı degil, belli zamandaşlarımız emek adamları aqqında bediiy öçerkler ve povestlernen çıqışta bulunıl, vesiqalı eserler ustası olaraq da tanıldı. Böyle eserlerinin ekseriyeti onıñ "Göñülge yaqın adamlar" (1972), "Fedakârlıq" (1976), "Sahralar alevi" (1983), "Biñ bir ölümni yeñip" adlı cıyıntıqlarını teşkil ettiler. Zamandaşlarımıznıñ bediiy süretlerini yaratuvdaki ğayretine lâyıq qıymet kesilip, "Fedakârlıq" cıyıntığına kirgen öçerkleri içün oña 1975 senesi Özbekstan Jurnalistler birliginiñ mukâfatı berildi.

Edebiyatımızda daa keregi kibi aylınlatılmağan ekinci cnan cenki mevzusını işlevde de Safter Nagayevniñ issesisalmaqlıdır. Cenkten soñ çoq yıllar Acimuşqay taş qobalarında cenkleşkenlerniñ arasında qırımtatarlar yoq edi degen fikir üküm süre edi. Bu fikirniñ yanlışlığını isbat etmek içün edip çoq ğayret etti. Arhivlerni qarıştıruvı, sağ qalğan partizanlarnen körüşüvleri. araştıruvları, Kerç yanındaki taş qobalarda bupunuvı sayesinde onıñ "Biñ bir ölümni yeñip" (1987) adlı vesiqalı povesti doğdı. Povestte Acimuşqay taş qobalarında faşistlernen amansız dögüşken qırımtatarlarnıñ cenkâver areketleri öz aksini taptı. Bu eser 1987 senesi eñ yahşı eserlerniñ respublika konkursında Özbekstan SSR Devlet matbuat komiteti ve yazıcılar birliginiñ ekinci mukâfatınen taqdirlendi. Onıñ "Dostluq meşali" adlı umumiy cıyıntıqqa kirgen "Adamlar quvançınen yaşay" serlevalı öçerki ise şu cıyıntıqnen beraber Özbekstan SSR Ministrler Sovetiniñ birinci mukâfatını qazandı.

Öz işine izçenliknen ve sebatnen yanaşmağa alışqan Nagayevge qımtatar edebiyatınıñ tarihınen yaqından meraqlanuvı bugünki edebiyatımıznıñ talilinen de ciddiy oğraşmağa yardım zte. Onıñ Riza Fazılnen beraber, yıllar devamında toplanğan materialları esasında meydanğa ketirilgen "Qırımtatar edebiyatı tarihına bir nazar" serlevalı monografiyası ("Yıldız" jurnalşıñ 1988-1989 seneleri sanlarında basıldı) edipniñ bu saada semereli icat etkenini köstere.

1991 senesi Safter Nagayevniñ "Yılnamedeki izler" adlı cıyıntığı basılıp çıqtı. Edebiyatımıznıñ keçmiş devrine bağışlanğan bu cıyştıqqa yazıcınıñ "Roman ve zaman" monografiyası, Bekir Çoban-zade aqqında "Medeniy inqilâp askeri" adlı vesiqalı povesti, Abdulla Lâtif-zade hususında "Yañı ömür yırcısı" serlevalı edebiy süreti, İsmail Gasprinskiyniñ meslekdeşi, asrımıznıñ başında faallik köstergen belli medeniyet erbabı, namlı matbaacımız İlyas mırza Borağanskiyniñ faaliyetine bağışlanğan "Yılnamedeki izler" adlı tedqiqatı kirsetilgen. "Yoş gvardiya" neşriyatı ise onıñ "Biñ bir ölümni yeñip" ve "Buz üstündeki faradey" adlı povestlerini özbek tilinde derc etti.

SSSR yazıcıları birliginiñ, şimdi ise Özbekstan yazıcıları birliginiñ azası olğan Safter Nagayev Özbekstanda çalışqan yekâne yazıcımız olaraq, anda qırımtatar edebiyatını teşviqat etüvde çoq faydalı işler yapıp keldi. O özüniñ "İsmailbeyniñ Turkestan seferi" eserini zm türkçsge çevirip Türkiyede bastırdı, em de özbek tilinde bastırdı. İsmail Gasprinskiyniñ "Dar ur-Rahat musulmanları" romanını. Ervin Umerovnıñ "Qara poyezdler" ikâyeler seçimini özbek tiline çevirip neşir ettirdi. Bu hızmetleri içün o, Özbekstan yazıcıları birliginiñ Ahmad Yassaviy adına halqara mukâfatınıñ saibi oldı. Soñki yıllarda o qırımtatar milliy areketiniñ aksaqalı Mustafa oca Halilovnıñ ayatına bağışlanğan "Asırğa musaviy ömür" povestini, akademik A. YE. Krımskiy aqqında "Ebediylikke üküm etildi" monografiyasını, yazıcılarımıznıñ ömürinden "Defter çetindeki yazılar" adlı miniatüralar kitabını yazdı.

Safter Nagayev qırımtatar edebiyatını teşviqat etüvde semereli faaliyeti içün Özbekstanda nam qazanğan medeniyet hadimi fahriy unvanınen taqdirlendi, edebiyatlar dostluğını inkişaf ettirüv oğrunda faal hızmetleri içün 1998 senesi Özbekstannıñ "Dostluq" ordeninen mukâfatlandı. 1996 senesi, o III Qurultaynıñ delegatı oldı.

                       Riza Fazıl, Safter Nagayev. Qırımtatar edebiyatınıñ tarihı. – Aqmescit, 2001. – S.532-535