MAARİFÇİ VE DEMOKRAT EDİP

MAARİFÇİ VE DEMOKRAT EDİP

 Cemil Kermençekli 1891 senesi Qırımda, Kermençik köyünde, o zamannıñ oqumış adamları ailesinde dünyağa keldi. On doqızıncı asırnıñ soñlarında bu köyde mektep yoq edi. Cemilniñ babası Seytabla, anası Anife halqnıñ cailligine yazıqsınıp, köylü balalarnı öz şahsiy mekteplerinde oquttılar. Cemil on yaşınace iptidaiy tasilni babasınıñ şahsiy mektebinde aldı.

Seytabla ve Anife oğulları Cemilniñ oqup muallim olmasını can-göñülden istedi ve onı Bağçasarayda Abdulalim mektebine yolladılar. Bu mektepte eki yıl oqudı, medresege kirmege azırlandı. Soñra Bağçasaraydaki "Zıncırlı medrese"de, ve başqa medreselerde bulundı. Bu medreselerde arap tili ve din qanunlarından başqa iç bir türlü ilim oqutılmay edi. Çarizmniñ siyaseti öyle edi ki, o zaman matematika, astronomiya, tarih, cografiya, tabiat ilimleri aqqında ağız bile açtırılmay edi. amma muallimler arasında bu ilimlerni bilgenler de bar edi. Olar, aynı zamanda, dünya tarihınıñ ketişatından haberdar adamlar ediler. Rus alimleriniñ bazı eserlerinen, Abdulla Tukay, Şamil Toqtarğazı kibi revolütsion-demokratik fikirli ve ğayeli şairlerniñ ve rus progressiv edebiyatınıñ tesirinde bulunğan ocalarnıñ, şübesiz, sohtalarğa tesiri bar edi. Olar progressiv ilimlerden dersler oqıtılmasını talap ete ediler. Reaktsion müderisler ise Böyle talapta bulunğan sohtalarnı medreseden quvdıra ediler. İşte,  Böyle bir qarsanbağa Cemil de oğradı. Çünki o medresede progressiv aqıntı tarafdarı yolbaşçılarından biri olğan edi. onıñ fanatizmge cealetke ve içtimaiy aqsızlıqqa qarşı yazğan ilk şiirleri fanatik müderislerniñ keyfini bozdılar.

Medreseden quvulğan Cemil iç tınçlanmadı. İlim ve fen saibi olıp emekder halqqa hızmet etmek arzısı onı raat qoymadı. Oña evden madiy yardım yapıp olamadılar. Onıñ içün yaz tatillerinde Qırğızstanğa, Qazahstanğa barıp çalışmağa mecbur oldı. Uzaqlarda bulunıp, anna-baba ve yurt asretligi çekken Cemil Qırğıstan sahrasında bulunırken:

         "Ey, benim sevgili ilim.

            Sende qaldı göñülim.

            Baña senden qadirli yoq,

            Tasvirden aciz dilim.

            Sen şefqatlı anamnıñ iç

            Quçağında yatmadım.

            Yedi iqlimi dolaştım,

            Senday rahim tapmadım"

dep yazdı o ("İlim" şiri).

Useyniye medresesini bitirgen soñ, 1913 senesi Kermençikke keldi. Köyde cemaat tarafından qurulğan dört sınıflı mektepte ocalıq ete başladı. Fuqare balalarını mektepke celp etmek içün, cemaatnıñ yardımınen, olarğa künde bir kere sıcıq yemek berüvniñ teşebbüsçisi oldı.

Cailikke ve diniy fanatizmge qarşı küreşni öz aldına esas maqsad olaraq qoyğan Cemil yigirmi beş yıl ocalıq etti.  Bu işke bütün bilgi ve istidatını, yüregini qoyıp çalıştı. Onıñ ocalıq yapqan ilk yılları derslikler ve yoq edi.  O rus tilinde çıkarılğan dersliklerden faydalanıp, öz qolunen yazğan dersliklernen iş alıp bardı.  Oña bu alicenap işinde, rus tilini yahşı bilgen dostu oca Şabayev yardım etti.

Kermençikli Sovet akimiyeti yıllarında ocalıq etken köylerinde em balalarnı oquttı, em de likbez alıp bardı. Cemaat arasında medeniy-yarıqlandıruv işlerine aktiv qoşuldı.

Tecribeli ve bilgili bir oca olğanından, Kezlev rayon maarif bölüginiñ avalesinen, rayon metodika konferentsiyalarından lektsiyalar oquy, yaş ocalarğa oqutuv usullarını ögrete edi.

Cemil Kermençikli 1942 senesi yanvar 22-de vefat etti.

Şair Kermençikliniñ icadı, esasen Orenburg medresesinde oquğanda, 1913 senesi başlandı. Kerçek, o Bağçasaray medreselerinde oquğanda da, zamandaşlarınıñ aytqanlarına köre, şiirler yazıp, sohta cıyınlarında oquy eken. Meselâ, Cemilnen beraber oquğan Ümer oca hatırlay: "Yazğan şiirlerini büyük bir çeberliknen, usta şairler kibi, ötkür sesnen oquy edi. Şiirleri, esasen cealetke, diniy fanatizmge qarşı edi. çoqumız onıñ yazğan ötkür şiirlerini begene, oña göñül Bere Edik. Amma medresemizniñ yolbaşçıları onı sevmey, atta ondan qorqa ediler. O pek cesür yigit edi".

O vaqıt yazılğan şiirler 1917 senesi bastırğan kitapçığına kirsetilmediler. Bu "Küçük dostlarıma" degen kitapçığına kirsetken şiirlerinden de, onıñ eskillikke, cealetke, aqsızlıqqa qarşı küreşte ateşin ve cesür bir şair olğanını añlamaq mümkündir. Bu eserlerinde şair çarizm qurumında faqır-fuqareniñ ağır turmuşını, zulmet ve cealet içersinde hırpalanğanını, qadın-qızlarnıñ aq-uquqtan marum etilgenlerine real obrazlarda aks ettirdi ("Rastkele bir körüşüv", "Medeniyeniñ zarı"). Mına "Men faqırım" şiirinden faqırnıñ obrazı:

            "Men faqırım, İşim qaldı baltaya,

            Odun keser, kötürirdim Yaltaya.

            Qarlı suvuq yaylalarnı yaşardım,

            Aqşam olsa, yorğunlıqtan şaşardım".

 Orenburg medresesinde oquğanda, fuqarelik ve  yoqsuzlıq zametini öz eñsesinde körip bilgen Cemil, bir kün çalqa tüşip yattı da, pek teren oylarğa daldı. Oqumaq içün aşamaq, ev tutıp yaşamaq kerek edi. para yoq. Para qıdırıp yolğa çıqtı, beş kapiksiz boş qayttı. Soñ "Tüşünce" degen şiirini yazdı. O şiirden şu dört satırnı oquymız:

                    "Faqire varsañ, parası yoq,

                        Zengine varsañ, keregi çoq.

                        Dilenciden közleri toq,

                        Künde nicesi keldigini sorama".

 Çarizm qurumında ömürni pek mergin köstergen bir dörtlükte: faqırda para yoq, zenginniñ keregi iç de bitmey, memleket tidenci tolu.

Şairniñ bir sıra eserleri burjua qurumınıñ maiyetini añlatalar. Meselâ, "İlim" degen şiirinde vatanperver, şair Vatanınen laqırdı etip, ilni sevgenini, göñüli onda qalğanını can-göñülden aytıp, şöyle yazdı:

            "Sen balalarıñnı niçün

            Episini bir körmeysiñ!

            Niçün sıcıq

                                   quçağından

            Episini yer vermeysiñ!

            Birini basıp bağrıña,

            Birini yat köresiñ".

Bu şiirde şair padişa akimiyetiniñ açlıqtaki milletlerge hor baqışını aks ettirdi.

C. Kermençekli öz eserlerinde ruhaniyler tabaqasını keskin tenqidge oğrattı. Dinniñ yalıñız Akim sınıfqa hızmetini, ruhaniylerniñ nefishorluğını, açközlüligini kösterdi. Meselâ, "Şeytane Yasin oqulırmı?", "Hatibe" şiirleri böyle eserlerdir.

1914 senesi imperialist cenki tutaşıp ketti. Şair "Cenk meydanında" degen acayip şiir yazdı. Cenk felâketini tasvirledi. Cenk meydanında eki taraf askeriniñ biri-birine ücümi neticesinde "el, ayaq kökte uça, başlar süyreklene yerde, yeşil otlar üzerine serile bir al perde". Şair soray:

            "Söyle, qardaş!

Ne qazandıq öldürmekten bir insan,

Ne içün öldiriyursiñ,

            kim içün öldiriyursiñ?

Vatan içünmi? Yoq! Bunı iç

            qabul etmez Vatan!"

Bu şiir imperialist cenki devam etken yıllarda yazıldı. Vatan içün uruşamız degen mırza, pomeşçik ve ruhaniylerge şairniñ cevabı pek doğru edi. cenk Vatan içün degil de, imperialist yağmacılarnıñ menfaatı içün alınıp barıldı.

1917 senesi fevral bujua-demokratik revolütsiyası çar saltanatını yıqtı, Rusiyede monarhiya devirildi. Bu vaqıt şair "Sevin, ey şanlı millet şiirini yazdı. Bu eserinde o fevral revolütsiyası vaqtındaki mizacnı aks ettirdi. Monarhiya devirildi amma, akimiyet burjuaziyanıñ qoluna keçti. Sezgir şair yazdı:

"Gizli, gizli söylenirdi,

bunıñ soñu ne olacaq,

Er yapılğan zulumlar böyle

            Yerdemi qalacaq?"

Fevral burjua-demokratik revolütsiyası ile Oktâbr sotsialist revolütsiyası arasında keçken sınfıy küreş tesirinde yazılğan bu şiirinde şair şöyle netice yaptı:

"Mazlum millet qorqu

            ile sayıqlarken buları,

Qaramanlar aldı meydan,

            devirdi zalımları.

Çoqtan berli bunı bekleyen

            millet birağızdan

Yaşasınlar, Deye alğışladı

            qaramanları".

Esaret zıncırlı qırıldı, "çarizmniñ demir pancasında çoq çekişken, iñlegen" halq uriyet qazandı. Şair buña şadlandı, halqnı bu yeñişnen tebrikledi. Şu yılladı Cemil Kermençikli bütün barlığınen maarifke – yaş nesilni oqutuv, olarnı cemiyet içün hızmet ete bilecek, temiz ahlâqlı, vicdanlı, nemuslı adamlar olaraq terbiyelev işine berildi. Mektep şarqıları yazdı. Bu şarqılarda edep, namus, vicdan temizliginde, "aqran ile muabbet, büyügimizge ürmet, küçüklerge merhamet" etüv ruhunda nesil terbiyelev vazifesiniñ zaman içün müimligini qaud etti. Onıñ ötkür qaleminden tökülgen mektep şaoqıları bütün qırımtatar mekteplerinde, balalar arasında pek kütleviy yırlar ediler.

Cemiyette musaviy aq-uquq ve adalet yırcısı Cemil Kermençikliniñ edebiy icadı ve asabalığından, qolumızda olğan eserleri, onıñ halqnı yarıqlandıruv yolunda aktiv küreşçi olğanını köstereler. Bütün eserleri Alâ daa tapılğanı yoq. Oğulları Cigit ve Ercivanıñ aytqanlarına köre, şair soñ yıllarda yazğan eserlerini toplap "Büyük dostlarıma" degen bir cıyıntıq azırlağan. Cenk yılları bu eser birevlerniñ qoluna tüşip yoq olğan. Qadın-qızlarğa eserlernen bir aq-uquq berilgenini alğışlap yazğan bir sıra eseri gazeta ve jurnallarda basıldı. Olarnı araştırıp tapmaq kerek ki, bu edebiyat tarihçıları ve edebiyatşınaslarımıznıñ yapacaq şerefli vazifesidir.

                                                Abdulla DERMENCİ // Lenin bayrağı. –    1975. – s.4.