Amet Ozenbaşlı

AMET ÖZENBAŞLI – İndemez (1893, fevral 10 – 1958, dekabr 4). Bağçasarayda, namlı medeniyet erbabı, halq ocası Seit-Abdulla Özenbaşlınıñ qorantasında doğdu. 1914 senesi Aqmescitte gimnaziyanı alâ işaretlernen bitirgen Amet 1915 senesi Odessağa barıp, Novorossiysk universitetiniñ tıbbiyet fakultetine kire. Amet daa gimnaziyada oquğan vaktında öz halqınıñ tarihı ve medeniyetinen meraqlana ve "Terciman"da basılğan edebiy materiallarnen, Reşid Mediyevniñ ğayelerinen tanış ola. O vaqıtta "Qırım talebe cemiyeti"ye qoşula ki, bu onıñ milliy areketke qoşulmasına yardım ete.1917 senesi Odessada ileri ğayeli studentler Novorossiysk studentleriniñ Birleşken merkeziy komitetini meydanğa ketireler ve Amet Özenbaşlı onıñ reisi etip saylana.

Qırımğa qaytıpkelgen soñ o Qırım musulmailarınıñ syezdi tarafından saylanğan Muvaqqat İcra Komitetniñ erkânına kire ve şu Komitette çalışa. Şu vaqıttan başlap, ep ziyade siyasiy faaliyet köstere. Amet Özenbaşlı 1 Milliy Qurultayımıznıñ delegatı ve onıñ faal teşkilâtçılarından biri ola. Vatandaşlar cenki vaqtında "Millet" gazetasınıñ muarriri, soñra ise "Milliy fırka"nıñ yolbaşçılarından biri ola.

1920 senesiniñ soñunda emigratsiyağa ketmekni red etken Amet Özenbaşlı Qırımda Sovet akimiyeti tiklengen soñ öz halqınıñ aq-uquqları içün bu akimiyet çerçivesinde küreşmege qarar bere. 1921 senesi o Totayköy ocalar tehnikumınıñ direktorı vazifesine tayin etile, 1922 senesi iss Qırım devlet universitetiniñ tıbbiyet fakultet ini bitirip, ekim-nevropatolog dimlomını almağa nail ola. 1924-1927 seneleri Qırım ASSR maliye halqkomissarınıñ muavini ola, ondan soñ iss öz zenaatı boyunca çalışa.

Amet Özenbaşlı özüni, aynı zamanda, istidatlı yazıcı ve publitsist olaraq  tanıttı. 1917 senesi o "Yıqıntılarastında"pyesasını yazdı, "Qırım", "Oquv işleri", "İleri" jurnallarında, gazetalarda tarih, etnografiya ve pedagogika saalarına ait maqalelerinen muntazam sürette çıqışta buluna. Bir çoq edebiy eserlerge, şu cümleden Amdi Geraybaynıñ eserlerinede retsenziyalar yaza. Onı alemge tanıtqan eñ meşur eseri ise halqımıznıñ vatandan icret oluiuv msselelerine bağışlanğan "Qırım faciası" adlı tarihiy eseridir. 1926 senesi airı kitap olıp çıqqan bu eser soñra "Yıldız"jurialınıñ 1992 senesi 1 -inci ve 2-nci sanlarında basıldı, 1997 senesi ise Aqmescitte kene airı kitap etip çıqarıldı.

Amet Özenbaşlı 1928 senesi aprel 12-de qırımtatarlarnıñ milletçilik gruppasına mensüp dep apske alına ve şu yılı dekabr 17-de ölüm cezasına üküm  etile. 1931 senesi yanvar 30-da ÖGPU kollegiyası bu ukgomni 10 yıllıq  lager cezasına deñiştire. 1934 senesi o Qırımda yaşamaq uquqından mahrum etilerek, azatlıqqa çıqarıla. Novosibirsk. Pavlograd şezrlerinde yaşap, ekimlik yapa. Cenk vaqtında Qırımğa qaytıp keldi. Lâkin 1944 senesi Sovet ordusı kelmezden evel Rumıniyağa ketti. Anda onı kene apske alıp, Moskvağa ketireler ve 1947 senesi sentâbr 20-de 25 yıl lager cezasına üküm eteler. 1955 senesi onı ağır hasta alında azat eteler. Özüniñ soñki yıllarını o Tacikstannıñ Leninabad şeerinde öz qorantasınen keçire. 1958 senesi dekabr 4-te yerde vefat ete. 1993 senesi onıñ cesedi teşkilâtlı sürette Tacikstandan Qırımğa ketirilip, avgust 8-de Bağçasarayda Zıncırlı medrese azbarında İsmail bey Gasprinskiyniñ qabri yanında defn etildi.

Amet Özenbaşlınıñ adı ve onıñ faaliyeti daima şerefnen añılacaqtır.

           Riza Fazıl, Safter Nagayev. Qırımtatar edebiyatınıñ tarihı. – Aqmescit, 2001. – S.307-309.