Yañı dünya 01.10 2010 №37-38

1.Abune ettiriñiz, mukâfat alıñız

Sayğılı dostlar!

Mına, endi qaç yıldır ki, "Yañı dünya"ğa abune oluv kampaniyası vaqtında özüne cankuyerlik nümünesini kösterip, cemaat arasında abune toplağan, yani eñ çoq semetdeşimizni gazetamızğa yazdırtqan adamlar arasında konkurs kibi bir yarışlaşuv ötkerilip, ğalipler qıymetli mukâfatlarnen – çanaq antennaları, DVD pleyyerler, videokamera ve fotoapparatlarnen taqdirlenip keldiler. Bu yarışlaşmanıñ teşebbüsçisi ve ilhamcısı, maddiy teminatçısı – büyük milletperver, ana tilimizniñ, medeniyetimizniñ cankuyeri, gazetamıznıñ sadıq dostu İbraim Özdenoğlu edi.

İşte, sentâbr ayından itibaren kelecek sene içün abune toplav başlanğanını köz ögüne alğan İbraim efendi keçenlerde muarririyetke muracaat etip, şu konkursnı devam ettirmekni teklif etti.

Sayğılı sponsorımıznıñ teklifine minnetdarlıq ile seslenerek, keçiktirmeden faal adamlarımızğa muracaat etmek ve konkursnıñ şartlarını hatırlatmaq isteymiz:

"Yañı dünya" gazetasına 2011 senesi içün abune toplağan adamlar kimlerni gazetağa yazdırğan olsalar, kvitantsiyalarınıñ kopiyalarını toplap, abune kampaniyası bitken soñ muarririyetke taqdim etmeliler.

Eñ çoq abune toplağan adamğa 2500 grivnâ, ekinci yer içün – 2000 grivnâ, üçünci yer içün – 1500 grivnâ, dörtünci yer içün –1200 grivnâ, beşinci yer içün – mikrodalğalı furun (mikrovolnovka), altıncı yer içün tozütar (pılesos), yedinci ve sekizinci yerler içün – mikserler tayinlene.

Konkursqa yılnıñ so¬ñunda yekün çekilip, ğaliplerge mukâfatlarnı İbraim Özdenoğlunıñ şahsen özü taqdim etecek.

"Yañı dünya" gazetasına Qırımnıñ er bir alâqa bölüginde yazılmaq mümkün.

"Yañı dünya"nıñ abune fiyatı: bir ayğa – 5,80 grn. üç ayğa – 16,80 grn. altı ayğa – 31,95 grn. bir yılğa – 62,70 grn.  (buña poçta masrafları da kire)

2."Qırımtatarlarda böyle yazıcı

olğanını bütün Ukraina bilmek kerek"

– dedi belli yazıcı Nuzet Ümerovnıñ "Ayuvdağ" kitabınıñ taqdiminde Ukrainanıñ

sabıq Prezidenti, "Ukraina" adlı prezident hayriye fondınıñ reisi Leonid Kuçma.

Bundan nasıldır bir yıl evelsi Nuzet ağa balalar içün yazğan şiir ve ikâyeleriniñ cıyıntığını ukrain tilinde neşir ettirmek istep, "Ukraina" prezident fondınıñ başı, sabıq prezident Leonid Kuçmağa şaqa tarzında: "Men Sizge endi 1000 kere muracaat etkendirim, siz daima qoltuttıñız, ümüt etem ki, 1001-nci sefer de red etmezsiñiz!", – dep rica ete. Mezkür fondnıñ faaliyeti  cumhuriyetteki istidatlı balalarğa qoltutuvdan ibaret olıp, kitap neşirinen oğraşmağanına baqmadan, Nuzet Ümerov içün istisna yapıldı. İşte, fondnıñ birinci kere kitap basıluvına qoltutuvı ile dünya yüzüni körgen cıyıntıqnıñ QMPU konferentsiyalar zalında ötkerilgen taqdimi kerçekten de büyük bir bayramğa çevirildi. Ğayet sıcaq ve köterinki ruh müitinde üç saatten ziyade devam etken taqdim sanki üç daqqada keçti. Buña başından tedbirni şaqa-qorata ile başlağan QMPU rektorı, professor Fevzi Yaqubov sebepçi oldı. Soñra şaqadan ciddiy laqırdığa keçip, universitet ve 2000 senesi İlmiy-tedqiqat merkezi aynı Leonid Daniloviç sayesinde  açılğanını ayrıca minnetdarlıq ile hatırladı ve universitetniñ birinci fahriy professorına: "Siz musafirlikke degil de, öz eviñizge keldiñiz!", – diye selâmladı. Qırım Yuqarı Şurasınıñ reisi Vladimir Konstantinov ise N. Ümerov kitabınıñ neşir etilmesi Qırım ömürinde emiyetli bir vaqia ol¬ğanını qayd etip: "Nuzet Abibullayeviç, tek siz kibi şairler balalarımıznıñ diqqatını kompyuterlerden çekip, böyle acayip kitaplarğa celp ete bilirler", – dedi. Qırım ükümeti reisiniñ birin¬ci muavini Tatyana Ümrihina em Nuzet Ümerovğa, em Leonid Kuçmağa böyle unutılmaz acayip bahşış içün teşekkür sözlerini büyük eye¬can ile söylep, kitapnıñ adını men "Ayuvdağ" degil de "Qazan" dep adlandırır edim, Qırımda siziñ qazanıñızdakisi kibi dostlar içün pilâv da, küneş de, topraq da yeterlidir" dedi. 

Bunıñ kibi de kitap aqqında öz fikirlerini filologiya ilimleri doktorları İsmail Kerimov, Vladimir Gümenük, Bütündünya qırımtatar kongressiniñ reisi Refat Çubarov, şaire Ölga Golubeva, Tatyana Segodina, Lev Râbçikov bildirdiler. 

Bayramnıñ baş sebepçisi Nuzet ağanıñ çıqışı öyle bir canlı, şeñ edi ki, er daqqada gürdeli elçırpmalarnen bölündi. O, öz şiirlerini de ukraince, de rusça, de qırımtatarca oqudı, M. Görkiy adına edebiyat institutındaki ocalarını, birinci ustazı Samuil Marşaknıñ icat yolunda bergen fatihasını, Leonid Kuçmanıñ qolundan "Ukrainada hızmet köstergen jurnalist" unvanını aluvnen bağlı  vaqianı hatırladı. 

Tedbirniñ nufuzlı musafiri Leonid Daniloviçniñ çıqışı ise aksine sakin oldı. "Nuzet Abibullayeviçniñ tercimeiyalını oqurkenim, repressiyalar, cenk, sürgünlik ve qaytuvnı içine sığdırğan böyle ağır ayat yolunı keçken bu insan şu qadar samimiyet, temiz qalp ve merhamet tolu yürek saqlap qalğanı, bütün meşa¬qatlarğa baqmadan aqiqiy bala yazıcısı olğanına ayrette qaldım. Böyle insanğa tek "Siz", dep muracaat etmek borclumız. Onda o qadar küç, ğayret bar ki, eminim, daa çoq acayip eserler yaratıp, bizni quvandırır. Şahsen men bu kitaptaki bütün şiir ve ikâyelerni diqqat ile oqudım, episinden ziyade "Diktant" ikâyesini pek begendim. Ya "Prezidentke mektüp" ikâyesiniñ qayeri edebiy uydurma da, qayeri kerçekligini hatırlap olamayım, amma er alda pek güzel ikâye!

Daa bir şeyni qayd ettim ki, tirajı 2 millionnı keçken 50-den ziyade kitapnıñ müellifi olğan şair, yazıcınıñ iç bir türlü devlet mukâfatları yoq eken. Kelecek sene Nuzet ağa 80 yaşını toldura. Onıñ yubileyini eñ yüksek devlet seviyesinde qayd etmelimiz ki, qırımtatarlarda böyle yazıcı olğanını bütün Ukraina bilsin ve ğururlansın", – dedi Kuçma ve Konstantinov, Ümrihinağa hıtap eterek, yubiley ve devlet mukâfatı hususında şahsen ricada bulunğanını bildirdi. "Nuzet Abibullayeviç, eger yubile¬yiñizge davet etseñiz, tantanada iştirak etmekni kendim içün büyük şeref, dep sayarım ve memnünlikle kelirim", – diye söz berdi. 

Tedbirniñ soñunda Leonid Daniloviç bütün istegenlerge sabır ile el avtograf  bağışlar eken, bunı menden degil de, kitapnıñ müellifinden almaq kereksiñiz, dep şaqalaştı.

Taqdimden soñ Ukrainanıñ sabıq Prezidenti kütleviy matbuat vastaları hadimleriniñ suallerine cevap berdi. 

Zera BEKİROVA 

Biz ise öz nevbetinde gazetamıznıñ sabıq muarriri Nuzet ağa Ümerovnı bu müim ve quvançlı vaqianen yürekten hayırlap, oña yañı icadiy yeñişler tileymiz.

3.Mırzalarnıñ ülkesi – Arğın, Baqsan, Qazı-Eli, Efendiköy

Halqımıznıñ eñ meşur evlâtlarından biri – alim, şair Bekir Çoban-zadeniñ adınen sıqı bağlı olğan, qadimden-qadim qabileniñ adından kelip çıqqan, mırzalarnıñ ülkesi olğan, aytuvlı Arğın ve yanındaki köylerini ziyaret etmek kibi çoq yıllıq arzum keçenlerde Arğında 1978 senesinden berli yaşağan milliy areketimizniñ faal iştirakçisi İbraim ağa Qurtosmanovnıñ yardımı sayesinde kerçekleşti. Qırımğa ağır devirde qaytıp kelgen İbraim ağa altı yıl propiskasız yaşap, böyle ömürniñ bütün meşaqatlarını çekti, defalarca halq vekili olaraq Moskvağa barıp, numayış ve qabullarda iştirak etti, delegatsiyalarğa reberlik de yaptı. Özü yaşağan Arğınnıñ, Baqsan, Uçköz, Qoñrat köyleriniñ teşebbüsçisi sıfatında olarnıñ ğayrıdan tiklenilmesi, cemaatınıñ birlikli olması peşinden az çapqalamadı ve alâ bugün de şu işini devam ete.

Daa soñki yıllarğa qadar Arğın Bekir Çoban-zadeniñ doğğan köyü olaraq qayd etilip, soñra Safter Nagayev ve Dmitriy Ursu bunı yañlış olğanını yazsalar da, arğınlılar bunıñ ile pek razı degiller. Ya babası Qurtvaap ağanıñ mında çobanlıq yapqanı tam belli de, demek Bekirniñ de mında izleri bar, dep olarnıñ evleri olğan yerdeki eski çoqraq yanında hatıra taşı tiklediler ve büyük ğurur ile "Ğayretleriñ, emegiñ ketmedi boşqa,

Çoban-zade adıñnı

yazdırdıñ taşqa.

Çobanlıqtan yükseldiñ 

doktorlıqqa,

Milletiñni sen

qayğırdıñ er daqqa",

dep yazdılar. Yaqın vaqıtta ise mında cami de qurulacaq eken. Doğma şu yaqınlardan olğan İbraim ağa, işte, meni başta şu yerge yeteklep, çoqraqnı, taşnı ve cami içün belgilengen yerni kösterdi. Arğında bugünde-bugün 62 qırımtatar qorantası yaşamaqta. Etrafı qaya ve bayırlarnen sarılğan tarihiy köy tek ilmiy tedqiqatlarnen meşğul alimlerni degil de, ta skifler zamanından qalğan bayırlarda altın qıdırğan "qara arheologlarnıñ" da diq¬qatını ziyade celp etmekte. Bilhassa, gecelerinen zinzortlı maşinalarnen tolğan Kelbiyek bayırı, Caytobe endi enine-boyuna qazıp-qarıştırılğandır. Çölmekçilerniñ malzeme alğan Qandıq (oña Hanlıq da deyler) bayırı da tekmil tegizlenip, keçmiş izleri silindi.

İbraim ağa maña çoqtan işandırğan sürprizini köstermege aşıqa ve biz Sıdıq ve Venera Qurtseitovlarnıñ evindemiz. Olarnıñ oğlu Ablâmit çoq yıllardan berli köyde tapılğan qadimiy eşyalardan ibaret özgün bir müzey açqan. Teessüf ki, Qarasuvbazarğa işnen ketken Ablâmitnen körüşip olamadıq. Onıñ müzeyine kirgeniñnen sanki tarihqa dalasıñ. Sıdıq ağa oğlu topla¬ğan er bir eşyanı öyle bir muqaytlıq ve sevginen kösterip, öz tahminlerinen paylaşa ki, sanki bütün ömür müzeyde ilmiy hadim olıp çalışqan. Ömür arqadaşı qomşu Efendiköyde milliy sınıfta çalış¬qan Venera oca da oña zil tuta ve reberlik yaptığı sınıfta teşkil etken milliy köşesi aqqında ikâye ete. Ablâmitniñ müze¬yinde skifler devirine ait oqlar, atlarnı bezetken ziynetler, çañ ve trakan, çeşit madenden yapılğan ve çeşit kölem ve ölçüdeki kapikler pek çoq. Nice-nice yosmalarnı yaraştır¬ğan dülberden-dülber küpeler, bilezlik ve yüzükler, ilvanlar müzeyniñ ayrı kollektsiyasını teşkil eteler. Ya tütün içmek içün? Olarnıñ bazılarında yap¬qan ustanıñ tamğası da olıp, bu etraflarda da tütüncilik inkişaf etkeninden delâlet bere. Eki yüz  yıllıq tarihqa malik, "Arğın" diye yazılğan kiramet parçaları, çamurdan yasalğan pervenkler suv ağları saasınıñ seviyesini köstere. Mında suv taşılğan gügümler, türlü qave ve aş qaşıqları, abdest ve çamaşır tekneleri, yıbrıq ve saanler de bulunmaqta. Padişa devirinden qalğan tüfek ve qılıçlar. "Vermaht. 1943" yazılı bir qaç benzin savutları, nemse kaskaları, qurşun ve granatlar Baqsan etraflarında ketken qattı uruşnı hatırlata. Bularnı Ablâmit şu sahte arheologlardan öz parasına satın ala, köydeşlerinden toplay. 

Seyaatımıznı Arğından biraz avlaqta yerleşken ve evelden mırzalar köyü olğan 18 hanelik, al-azırda 7 qırımtatar ailesi yaşağan Qazı-Eli köyünde devam etemiz. Bu yerde qadimiy mezarlıq olıp, mırza ve baylarnı defn etkenler. Hal¬qımız sürgün etilgen soñ mezarlıqnı sürip, yerine domuzhane qurğanlar. Mında da deminki añdığım arheologlar bayağı faydalanğanlar, baş taşlarını ise darma-dağın etkenler. Anda-mında hor alda yatqan baştaşlarnı İbraim ağa yetekçiliginde köy teşebbüsçileri bir yerge toplap, qorala¬ğanlar. Doğma şu köylü, Selâmet mırza ve Ceverhaniylerniñ torunı, 77 yaşlı Suleyman ¬aqay Smedlâyev tuvğan köyüniñ er bir taşı, teregi, soqağı ve çeşmelerini ezberden bile.

Qoñrat köyünde yaşa¬ğan Velit ağa Ennanov ise halq ağız yaratı¬cılı¬ğınen oğraşqanlar içün aqiqiy bir tapılmadır. "Rahmetli anam daima masallar, efsaneler ayta, er bir sözünde ata-dedelerimizden qalğan ikmetli ibarelerni qullanır edi. Turğan-turuşı folklor entsiklopediyası. Qayda şimdiki aqıl! Episini yazıp almaymızmı", – dep öküne Velit ağa ve anasından eşitken köyden qıznı alıp qaçqan ayuv aq¬qındaki masalnıñ bir parçasını ayta: 

Akeniymen Kökeniy anayım 

qayda, diymiken,

Beli bükür, qart ayuv,

bikem qayda diymiken.

Meraqlı subetdeşimiznen sağlıqlaşıp, Qoñrat ve Qaynaut qayalarnıñ mu¬cizeviy güzelligine meftün olaraq Baqsanğa yol alamız. Yolda Qoñratnıñ eski mezarlığını ziyaret etemiz. Mında çalılar arasında zornen kökke başını uzatqan bir dane baştaşnıñ yanında dua oquymız. Baqsanda İbraim ağa daa bir binanıñ yanına alıp bardı. Binanıñ divarı mezar taşlarından qalanıp, halqımızğa nisbeten yapılğan misilsiz ¬aqaretniñ tilsiz şaatı olıp turmaqta. Köyde bir çoq hayırlı işlerniñ masraflarını kötergen, köyniñ faal sakini, tamırları Büyük Özenbaş köyünden ol¬ğan iş adamı Ali Qoçaşevnen tanış oldım. Ali bey yapqan işleri aqqında pek kemtercesine ikâye ete, sadece: "İşte, qolumdan kelgenini yaptım. Bekir Çoban-zade kibi namlı şahsiyetimizniñ adınen bağlı Arğında iç bir türlü hatıra qalmağanından utandıq, bu adaletsizlikni yoq etmek istedik", – dey. Ali bey ve onıñ kibi fedakâr insanlarnıñ areketleri sayesinde köyde cami qurmaq içün topraq alındı, etrafı qoralandı ve şu yerde cenk vaqtında tirileyin yaqıl¬ğan yedi şeitniñ hatırasına abide qoyuldı. 

Saba başlanğan seyaatımız ta kün batacaqqa qadar devam etti. Maña bu seferde qılavuzlıq yap¬qan milletçi insan İbraim ağa Qurtosmanov ve ömür  arqadaşına samimiy minnetdarlığımnı bildirip, kene Aqmescitke qaytam. 

Bir zamanlarda şu köylerniñ sakinleri böyle yırlar uydurğanlar:

Çıplaq Arğın, aç Qoñrat,

Beş para Baqsan.

Bacaqlı altın olayım,

Boynuña taqsañ.

Şimdi mında yerleşken semetdeşlerimiz aqqında böyle demek olmaz. Er bir qoranta ayvan asray, soğan, meyva, bostan mahsulatları yetiştirip, bol-sal yaşamaqtalar. Evlerindeki şaraitlerge ise merkezde yaşağanlar bile suqlana bilirler. Bu köylerde tenbellerge yer yoq, mında tek çalışmağa sevgen ve bilgen, keçmişine büyükten-büyük sayğı ve itiram beslegen, tuvğan tili ve tarihına candan aşıq olğan qırımtatarlar yaşamaqtalar.

Zera BEKİROVA 

4.Kelecekniñ qaviy temeli

tasil-terbiyeden başlana 

Muallimler ana ve babalarnen bir sırada turğan müteber zatlar sayıla. Ömürini ocalıqqa bağışlağan, alicenap emeginen biñlerce talebege talim-terbiye bergen, maarif ışığı ile cealet zulmetini yarıqlatqan muallimler ögünde ne qadar temenna etsek de azlıq eter. İleride milliy universitetimizge çevirilecegine ümüt ettigimiz Qırım müendislik-pedagogika universitetinde aynı böyle muallimlerden biri Gülnar oca İbragimovadır (Ablâtif). Müendislik-tehnologik fakultetiniñ dotsenti, himiya ilimleri namzeti Gülnar Teyfiq qızı universitetimiz meydanğa ketirilgen ilk kününden anda ocalıq ete. Zaten şu aliy oquv yurtunıñ temelini qoymaq içün o da isse qoşqan. Bu yılnıñ sentâbr ayında Gülnar oca 70 yaşını toldura. Bundan deyerlik elli yılı ocalıqqa bağışlanılğan. Milliy tasil ve tilimizniñ kelecegini yürekten qayğırğan Gülnar oca bugün de işçenliknen çalışa. Aşağıda onıñnen subetimizni diqqatıñızğa teklif etemiz. 

– Gülnar oca, sizni oquyıcılarnen daa yaqın tanıştırmaq içün başta özüñiz aqqında ikâye etme¬ñizni rica etem.

– İnsan taqdirni saylamay, deyler. Menim de taqdirim, umumen qırımtatarlarnıñ taqdiri kibi, uzun ve tikenli yolnı añdıra. Men asılında Qırımda doğmadım. 1940 senesi Rusiyeniñ Amur vilâyetindeki Zavitinsk şeerinde doğdım. Mesele şunda ki, menim babam, kezlevli Teyfiq Ablâtif-acı oğlu, cenkten evel Aqmes¬citteki 109-ncı oqçılar motopolkınıñ kapitanı edi. 1939 senesi şu polknı başta Amur vilâyetine, Ulu Vatan cenk başlağanda ise, cebege yollaylar. Arbiylerniñ qorantalarını, şu cümleden babamnıñ ailesini de, Sibirge (Altayğa) evakuatsiya eteler. Qorantamız anda 7 yıl qadar yaşadı. Babam cenkte elâk oldı. Anam, sudaqlı Vade-şerfe ve qartanam Peskare, Qırımda qalğan soylarını qıdırğanlar. Lâkin cenkten soñ anam biznen Qırımğa qaytmağa istegende NKVD oña razılıq bermedi. 1945 senesi ise Özbekistandan, Üriye alamızdan mektüp keldi. Böyle¬ce, halqımız sürgünlikke oğratılğanı, soylarımız Samarqandda bulunğanları aqqında suvuq haber aldıq.  Tek 1948 senesi biz – anam, qartanam, Şefiqa aptem ve men – Özbekistanğa köçtik. Aynı şu yılı sentâbr 1-den Samarqand şeer mektebine oqumağa bardım. 

– Ne qadar müşkül olsa da, qırımtatarlar daima oqumağa, tasil almağa ıntılalar. Bunıñ sayesinde biz millet olaraq ğayıp olmadıq...

– Doğru, bilgi almaq, zenaat saibi olmaq bugünde de pek müim. Lâkin o vaqıt şarait bam-başqa edi. Mot kiyinmek qayda! Bir tilim ötmekke bile muhtac edik. Buña baqmadan er şeyge qatlanıp oqudıq, temelli tasil almaqnı tüşündik. Mektepte baştaları himiyanen ziyade meraqlandım. Mektepten soñ Taşkentteki farmatsevtika institutına oqumağa kirdim. O vaqıtta qartanam: "Mına endi aphanede çalışacaqsıñ", - dep quvanğan edi. Aliy mektepni bitirgen soñ Samarqand tehnikumında himiyadan ders berdim. Şundan soñ Taşkentteki politehnika institutınıñ himiya-tehnologiya fakultetinde çalıştım. 1974 senesi himiyadan namzetlik dissertatsiya qorçaladım. 1983 senesi maña SSSR aliy mektep alâcısı unvanı berildi. Böyle¬ce, bir yıldan soñ himiya kafedrasınıñ dotsenti oldım. Ocalıq faaliyetim devamında bir çoq ilmiy konferentsiyalarda iştirak ettim.

– Endi ise qorantañıznen tanıştırsañız.

– Ömür arqadaşım, Özbekistanda nam qazanğan qurucı Şükri İbragimov şimdi nefaqacı. Qızım Niyar, oğullarım Tair ve Zair em de beş torunım bar. Olardan eñ büyügi şimdi 14 yaşında. Niyar milliy anterlerimizni büyük aves ve ustalıqnen tike, şu cümleden, "Cemile" ansambli içün de libaslar yapa. Zair şirkette çalışa. Tair ise yaqında professional pedagogikadan namzetlik dissertatsiya qorçaladı. Bu, elbet de, epimiz içün quvançlı vaqia.  

– Maşalla, hayırlı olsun, demek, oğluñız zenaatıñıznı devam etmekte. Şimdi ise, Gülnar oca, nevbetteki sualim: 1991 senesi Aqmescitte qırımtatar ilmiy hadimleriniñ sürgünlikten soñ 1-nci ilmiy-ameliy konferentsiyası ötkerildi ve onda qırımtatar milliy tasilini tiklemek maqsadınen bugünki QMPUni meydanğa ketirmek qararı alındı. Belli ki, siz o vaqıt işbu tarihiy konferentsiyanıñ ilmiy kâtibi ediñiz. Aradan deyerlik 20 yıl keçken soñ şu konferentsiyağa nasıl qıymet keser ediñiz? 

– Sürgünlikte qartlarımız gögercinler er vaqıt yuvalarına qaytalar, talap etseñiz sizge de ana-yurtumızğa qaytmağa, anda çalışmağa qısmet olur, degen ediler. İşte, halqımız ana-Vatanğa kütleviy qaytıp başlağanda qırımtatar alimleri toplanıp, ilmiy potentsialımıznı birleştirmek ğayesinen Qırımda ilmiy-ameliy konferentsiya keçirmek qararına keldiler. Bunıñ içün teşkiliy komitet meydanğa ketirildi. Onıñ reisi tehnika ilimleri doktorı, professor, Taşkent devlet tehnika institutı maşinayapıcılıq tehnologiyası kafedrasınıñ müdiri Fevzi Yaqubov saylandı. Konferentsiyağa temiz coşqunlıq ile gece-kündüz azırlıq kördik. Ana tilimizde çıqqan "Lenin bayrağı" gazetası bizge informatsion ceetten bayağı yardım etti. Bizge yollanılğan tezislerni 6 sektsiya boyunca paylaştırdıq. Episi olıp konferentsiyada 500 adam iştirak etti ve 200-den ziyade maruza oquldı. Konferentsiyağa mahsus nişan (znaçok) yapıldı, Qırımnıñ tarihiy yerlerine ziyaret boyunca programma da teşkil etildi.

Konferentsiyanıñ soñunda mahsus qarar alındı ve onıñ maddelerinden birine muvafıq, Qırımğa qaytayatqan alimlerni birleştirmek maqsadında, pedagogik institutnı meydanğa ketirmek lâzim edi. Niayet, bir qaç yıldan soñ Qırım sanayı-pedagogika institutı (şimdiki Qırım müendislik-pedagogika universiteti) açıldı. Şübesiz, o konferentsiya ğayet semereli oldı. Kelecek 2011 senesi bizim konferentsiyamıznıñ 20 yıllığı qayd etilecektir. 

– Universitetiñizde oquğan studentlerniñ 50 fayızından ziyadesi qırımtatarlar. Lâkin olarğa çeşit ihtisaslar boyunca ana tilinde tasil bermek meselesi bu küngece al olunmay. Siziñce, bu yönelişte neler yapmalı?

– Zanımca, qırımtatar alimleriniñ potentsialından daa da semereli faydalanmaq kerek. Yani mütehassıslar tarafından üner-tehnika oquv yurtları ve aliy oquv müessiseleri içün ana tilinde derslikler azırlanmalı, esas fenler boyunca ana tilinde oqutılğan gruppalar açılmalı. Qırımtatar tilinde oqutılğan gruppalarnıñ oquv ceryanını teminlemek içün endi azır olğan standart dersliklerni qırımtatar tiline tercime etmek kerek. Bunıñ içün tercimanlar ve ait fen boyunca mütehassıslar bir yaqadan baş çıqarıp iş tutmalılar. Aynı vaqıtta, qırımtatar gruppalarında dersler berecek mütehassıslar içün qırımtatar tili kursları açılmaq kerek. 

– Subetimizniñ soñunda daa ne qoşmaq ister ediñiz?

– Halq şairi Amdi Giraybay özüniñ ocalarğa bağışlap yazğan "Tatar ocasına" adlı şiirinde böyle dey: "Sen bu halqnıñ em anası, em babası, başısıñ/Kelecekniñ yıqılmaycaq qaviy temel taşısıñ". Deycegim, evelde olğanı kibi, şimdi de ocalar daima ögde olıp, genç nesilniñ tasil-terbiyesine ziyade emiyet bermek, halqnıñ kelecegine hızmet etmek borclular. Bu – muqaddes bir borcdır. 

– Meraqlı subet içün sağ olu¬ñız, Gülnar oca. Fursattan faydalanıp, sizni yubileyiñiznen can-goñülden hayırlayım, fedakârlıqnen yapqan alicenap işiñizde muvafaqiyetler, baht-amanlıq ve qaviy sağlıq tileyim. Hayırlı yaşlar olsun!

Seyran SULEYMAN subetleşti

5.Aqiqiy irfan ocağı

İ. Gasprinskiy adına cumhuriyet qırımtatar kitaphanesiniñ

meydanğa ketirilgenine bu künlerde 20 yıl oldı

Aqmescitniñ merkezinde yerleşken İ. Gasprinskiy adına cumhuriyet qırımtatar kitaphanemiz bu künleri özüniñ 20 yıllığını qayd etti. Kitaphane Qırımtatar medeniyetini ğayrıdan tiklev boyunca koordinatsion merkeziniñ yetekçileri Ayder Emirov, İsmet Zaatov ve digerlerniñ teşebbüsinen 1990 senesi sentâbr 24-te Aqmescit şeer Merkezleştirilgen kitaphaneler sisteminiñ filialı olaraq meydanğa ketirilgen edi.  Ayder Emirov yolbaşçılı¬ğındaki küçük kollektivni teşkil etken Naciye Tairova, Naciye Yağyayeva kitaphane fondunı tekmillemeknen birge oquyıcılarğa hızmet kösterüvde de tecribe arttırdılar. 1995 senesi fondı endi 8000 nushanı teşkil etken kitaphane dekabr 16-da ise Qırım ükümetiniñ qararınen Kitaphaneler sisteminiñ filialı esasında İ. Gasprinskiy adına cumhuriyet qırımtatar kitaphanesi tesis olundı. Kitaphaneniñ faaliyeti Lenin soqağında yerleşken eki odalı binada başlandı. Onıñ esas fondını merhum alim, oca Basır Ğafarovnıñ Moskvadan köçürilip ketirilgen şahsiy kitaphanesi teşkil etken edi.

Kitaphane direktorı vazifesini eda etici Gülnar Yağyayeva bizge öz kollektivi, kitaphaneniñ teşkil olunuv tarihı aqqında ikâye etti.

Çeşit yıllarda milletimiz aqqında qırımtatar ve diger tillerde basılğan ve dünya boyu darqalğan kitaplarnı, elyazma ve vesiqalarnı Vatanda toplamaq içün meydanğa ketirilgen İ. Gasprinskiy adına cumhuriyet kitaphanesiniñ fondlarında al-azırda 32 biñ nusha neşir mevcut. Amma bu daa episi  kitaplar degil.  Kitaphane hadimleriniñ bildirgenine köre, Rusiyede ve diger memleketlerniñ kitaphanelerinde bizge ait daa pek çoq kitaplar bar. Olarnıñ kopiyalarını çıqarıp, kitaphanemizge ketirmek içün büyük para kerek. Şimdi kitaphane hadimleri Halqara fond¬larnen beraberlikte çeşit leyhalar azırlap, bu iş peşindeler. 

Doqsanıncı senelerde  aman-aman virane alında qalğan kitaphane binası Niderland ükümeti ve Halq¬ara "Vidrocennâ"  fondınıñ maddiy destegi sayesinde tamirlendi. Restavratsiyadan soñ kitaphane zemaneviy, toplanğan kitap baylığını saqlamaq ve oquyıcılarğa hızmet etmek içün bütün zarur şaraitler yaratılğan dülber binada faaliyet köstermekte.

Deyerlik qısqa müddet içinde İ. Gasprinskiy adına kitaphane Qırım Muhtar Cumhuriyeti  ve Ukraina kitaphaneleri sisteminde özüne lâyıq ayrı¬ca yer aldı. Kitaphane binanıñ restavratsiyası, kitaphanecilik ceryanlarını avtomatlaştıruv, fondlarnı komplektlev, naşirlik programması, sürgünlikten qaytıp kelgen vatandaşlarnen çalışqan kitaphaneciler içün treningler keçirüv, kitaphane yanında  informatsion merkez teşkil etüv, kitaphane müşterilerine  İnternet hızmeti kösterüv kibi bir sıra leyhalarını azırlap, olarğa Halqara kitaphaneciler birligi em de türlü hayriye fondları qoltutmasına muvaffaq olğan edi. 

Kitaphane yañı seviyede çalışıp başlağan birinci yılı "Kitaphaneler ve assotsiatsiyalar deñişeyat¬qan dünyada: emekdaşlıqnıñ yañı tehnologiyaları ve yañı imkânları" adlı konferentsiyanıñ tolu uquqlı iştirakçisi oldı. 1997 senesinden başlap, bu konferentsiya çerçivesinde ötkerilgen  "Türk dünyasınıñ kitaphaneleri: özara alâqalar ve emekdaşlıqnıñ üstünlikleri" mevzusında türkiy tilli memleketler kitaphaneleriniñ vekilleri iştirakinde "tögerek masa"lar ötkermekteler.  Böyle tedbirler zenaatdaşlar arasında menfaatlı almaşuvlar içün imkân yaratalar.

Bugünde-bugün kitaphaneniñ fondında 32 biñden ziyade kitap ve jurnal bar. Kitaphane meydanğa ketirilgenden berli, yani 20 yıl devamında  Moskvadan klassik şairimiz Eşref Şemi-zadeniñ kitaplar kollektsiyası, şahsiy şeyleri ve arhivi, Fer¬ğanadan tilşınas-alim Üsein Kürkçiniñ arhivi alınıp kelindi. 2000 senesi yazıcı Reşid Muradnıñ vefatından soñ onıñ vasiyetine köre şahsiy arhivi kitaphanege saqlanmaq içün teslim etildi. Özbekistan Devlet kitaphanesi sürgünlik devirinde cumhuriyette neşir etilgen qırımtatar kitaplarınıñ 300 addan ziyade kollektsiyasını bedava taqdim etti. 1998 senesi Rusiye devlet kitaphanesi milliy kitaphanemizge 200-ge yaqın kitap berdi, daa biraz vaqıttan soñ ta sürgünlikten evel qırımtatar tilinde çıqqan 1600 kitap bağışladı. Bundan ğayrı, kitaphaneniñ fondlarında İbraim Paşi, Çerkez-Ali, İdris Asaninniñ ve diger belli insanlarımıznıñ eserler toplamları ve adiy semetdeşlerimiz tarafından kitaphanege bahşış olunğan kitaplar birer-birer cedvelge alınıp, raflardan degerli yer aldılar. Kitaphaneniñ fondlarında qırımtatar milliy areketi aqqında, şu cümleden Nyü-York ve Londonda, Berlin ve Varşavada, Moskva ve İstanbulda basıl¬ğan neşirler mevcut. Bir çoq kitaplarnıñ Vatanğa qaytarılması Milletlerara munasebetler ve sürgün olunğan grajdanlarnıñ işleri boyunca cumhuriyet komitetiniñ yardımı sayesinde mümkün oldı.

Kitaphaneniñ oquv zalında episi olıp 30 oqu¬yıcı içün yer olğanına baqmadan, yıl devamında mında 2 biñden ziyade ¬oquyıcığa hızmet kösterile. Bular ekseriyette alimler, aliy ve orta ¬oquv yurtlarınıñ ocaları, icadiy ziyalılar, talebelerdir. Kitaphaneniñ müşterileri çeşit millet vekilleridir. Atta çeşit memleketlerden kelgen tedqiqatçılar bile öz ilmiy araştırmalarında zarur menbalar tapalar.

Kitaphane hadimleri belli adamlarımıznıñ yubileylerine, hatıra künlerine bağışlap endi bayağı yıllar devamında ötkergen tedbirlerge, sergilerge pek çoq semetdeşlerimiz meraqnen qatılalar. Şübesiz, tedbirler ötkerilgen oquv zalı pek tar olğanına baqmadan, bu yer aqiqiy medeniyet merkezine çevirildi demek mümkün.

Kitaphane Qırımnıñ çeşit köşelerinde qırımtatar kitap sevdalarınıñ maneviy ihtiyaclarını qandırmaq içün öz filiallarını açtı. Şimdi Qarasuvbazar şeerinde ve Sarısuv qasabasında, Kezlev şeeriniñ İsmail bey qasabasında, Kefe şeeriniñ Daçnoye köyünde, Aqmescit şeeriniñ Maryino qasabasında milliy kitaphanelerimiz çalışmaqta.

20 yıl evelsi üç hadim – Ayder Emirov, Naciye Tairova ve Naciye Yağya başlağan büyük işni al-azırda öz işine yürekten yanaşqan tecribeli 32 hadim devam etmekte. Olarnıñ milliy medeniy baylığımıznı nesiller içün saqlap qalmaq oğrunda ğayretli emegi bu insanlar ögünde baş  egip, büyük teşekkür aytmaq lâyıqtır.

Dinara RUMİYEVA

6.Öz tilini bilmegen adam – yarım adamdır

2003 senesi "Yıldız" mecmuasınıñ beşinci sanında zemaneviy qazah edebiyatınıñ eñ körümli vekili Muhtar Şahanovnen intervyü basılğan edi. Türkiyede çıqqan "Dialog Avrasiya" dergisinden alınğan şu intervyüda Muhtar Şahanovnıñ "Medeniyetniñ yañıluvı" ("Zablujdeniye tsivilizatsii") adlı meşur poeması ve dünyada global ceryanlarnen bağlı bir sıra ğayet müim meseleler muzakere etile. O meraqlı ve faydalı intervyünı er kes oqusa, yahşı olur edi.

Keçenlerde Avrasiya Yazarlar birligi (Türkiye) tarafından neşir etilgen "Qardeş qalemler" adlı edebiy mecmuada Muhtar Şahanovnen yañı intervyü derc olun¬ğanını körip, onıñnen bizim oquyıcılarımıznı da tanış etmek qararına keldik. Muhtar Şahanov Avrasiya Yazarlar birliginiñ reisi Yaqub Deliomeroğlunıñ suallerine cevap bererek, tek qazah halqı içün degil de, aynı vaqıtta, bizim halqımız içün de aktual olğan til meselesi üzerinde söz yürsete. İşte, oquyı¬cılarımız büyük yazıcı Muhtar Şahanovnıñ fikir-mulâazalarınen tanış olıp, özleri içün hulâsalar çıqaracağına ümüt etemiz. 

Seyran SULEYMAN

– Bugün Qazahistanda qazah tiliniñ vaziyeti nasıl?

– Bütün Astanada (Qazahistannıñ paytahtı – S.S.) sadece 3 yerde qazahça gazetalar satıla. Episi olıp, qazah tilinde neşir olunğan 453 gazeta ve mecmua bar. Olarnıñ yüzde yetmişi küçük neşirler. Rus tilinde ise 2233 gazeta ve mecmua çıqa. Buña ilâve olaraq 5248 gazeta ve mecmua da Rusiyeden ketirile ve Qazahistanda tarqatıla. Bugün Qazahistan rusça neşirlerniñ işğali altında. Kene, kitapçılarğa barsa¬ñız, bazı yerde tamamile, kimisinde de yüzde doqsan beşi rusça kitaplar. Bu meseleni de kün tertibine qoyamız, ancaq halqnıñ çoqusı bu vaziyetke alış¬qan kibi körüne.

– Siz şiirleriñizde, maqaleleriñizde ana tili meselesini köteresiñiz. Sizce, balalar ne içün ana tilinde tasil almaq kerekler?

– Bunıñ şöyle qanunları bar: bir insannı sevip olsañ, bütün insanlıqnı seversiñ. Er kes öz anasını seve bilirse, bütün analarnıñ qıymet kesilmez yüceligini taqdir ete bilir. İnsan öz milliy tiliniñ, medeniyetiniñ ve ananeleriniñ qıymetini bilse, başqa milletlerniñ tiline ve maneviy degerlerine de sayğı duymağa ögrene bilir. Bir diger yol daa bar: o da kosmopolitizm. Kosmopolit – dünya adamı, demektir. Öyle adamlar til ve tüşüncelerini menimsemeden, evrensel (bütün dünyağa ait) olmaq isterler. Albu ki, yaratılışnıñ qanunlarından kelip çıqqan er kesniñ atalarından kelgen genetik qurulışı bar. Eger öz til ve medeniyetiñizden qoparsañız, bu tarihiy uyğunlıq da bozulır. O insannıñ taqdiri uyğunsız tarafqa deñişir. Böyle vaziyet facialı allarğa da ketire bilir. Öz hal¬qınıñ tiline, medeniyetine qarşı çıqqan qazahlar oldı. Olarnıñ ayatlarını ögrengenimizde, episiniñ taqdirleri facialı ol¬ğanını körermiz. Yani Tañrı böylelerini cezaladı.

Ana tilimiz bizim eñ büyük zenginligimiz. Tilden büyük iç bir şey yoq. Tilni tanımamaq – milletni tanımamaq demektir. Milletni biysinmemek demektir. Demin söyledim: qazah halqınıñ ekseriyeti, teessüf ki, bu şuurdan uzaq. Öz tiliniñ qadirine yetmey, öz tilinde yazıp olamay ve oqumay. Bundan daa büyük qulluq ola bilirmi? Neçün böyle oldı? Çünki 300-350 yıldır ruslaştıruv siyasetini köremiz. Bugün de bu siyaset devam ete. Atta eskisinden de küçlü devam ete. Sovetlerde yaşağan pek çoq halqlarda bu problem bar. Meselâ, başqırt, tatar, gagauz ve altay türklerinde de vaziyet aynı. Borumtay Bedirov adlı altaylı şair: "Altay halqınıñ doqsan fa¬yızı biri-birinen rusça qonuşa", – dey. Bu – halq ğa¬yıp oldı, demek degilmi?!

Bugün dünyada 6809 til qalğan. Bularnıñ doqsan fayızını sayısı bir milliondan eksik olğan halq teşkil ete. Sayısı bir millionnı aşqan halqlarnıñ tilleri yaşamaq şansına malikler. Er bir halq canlı organizm, er bir halq¬nıñ büyük zenginlikleri bar. Olarnıñ ğayıp olmasına seyirci qalmağa kimseniñ aqqı yoq.  

– Siziñ "halqlarnıñ medeniyetinde saqlanğan degerler" mevzusında Afrikada yaşağan bir qabilenen bağlı örnegiñiz bar. Medeniyetler ğayıp olğan sayın halqlar da olarnen birlikte ğayıp olalar. Bu mevzu aqqında bizge de ikâye etersiñizmi?

– Ebet… Bu mevzu menim "Cengiz hannıñ sırları" adlı kitabımda yer ala. Afrikalı bir qabilede evlenecek olğan bir yigit ögünde evlilik çağına kelgen qızlar sırağa tizileler. Evlenecek erkek, közleri bağlanaraq, qızlarnı qoqlay eken. Angi qıznı begense, onıñnen evlene eken. Bu qabilede ayrıluv degen şey iç olmay eken. İlim bunı alâ daa añlatıp olamay. Halqlarnıñ ananeleri, bizim dünya kölemindeki ortaq zenginliklerimiz. Bu sebepten medeniyetniñ ğayıp olması, ¬halqnıñ ğayıp olması demek.

– Şiirleriñizde ve bir çoq kitaplarıñızda öz ana tilini ögrenmegen, öz medeniyeti ile meraqlanmağan adamlarnı tenqid etesiñiz…

– Ebet. Menim "Örkenettin adaşuvı" adlı bir kitabım bar. Bu kitap Yünesko tarafından 1999 senesi Parijde taqdim etildi. İşte, bu kitapta böyle bir ikâye bar. Bir qart adamdan: "Qaç balañız bar?", – dep soraylar. O: "Menim bir buçuq balam bar, – dey. – Asılında menim üç balam bar, amma olarnıñ yalıñız birisi öz halqınıñ maneviy degerliklerinen, ruhiy zenginliklerinen meraqlana. Diger ekisi yalıñız oqumış sa¬yılalar. Olar öz milliy medeniyetinen meraqlanmaylar. Bunıñ içün men olarnıñ ekisini yarım esap etem". Bugün dünyamıznı yarım adamlar bastılar. Eger de kim milliy degerliklerinden ğıda almasa, ister nazir, ister baş nazir, ister ise devlet başı olsun, o yarım adamdır. Dünyanı yarım adamlar toldurdı. Yani öz medeniyetini tanımağan adamlarnıñ episi yarım adamlar. 

Yaqub DELİOMEROĞLU subetleşti

"Qardeş qalemler" mecmuasından

qısqartılıp alındı