Yañı dünya 30.04 2010 №16

1.EFENDİKÖYDE CAMİ QURMAQNI ARZ ETELER

Keçenlerde Qarasuvbazar rayonındaki Efendiköyde caminiñ temel taşları qoyuldı. Cami qurucılığını teşkilâtlandıruv boyunca iş ve mesüliet köy musulman cemiyetiniñ imamı Mustafa Fukalanıñ ve onıñ yardımcılarınıñ üzerine tüşti.

"Teessüf ki, zarur sermiyalarnıñ yetişmegeni sebebinden qurucılıq pek yavaş kete. Bu vaqıtqace yapılıp yetiştirilgen işler esasen köyde yaşağan qırımtatarlarnıñ hayriye olaraq bergen paraları esabına yapıldı. Köyniñ musulman cemiyeti ta 1997 senesi ayırılğan 9 sotka topraqta tek 2007 senesi cami temelini qoya bildi. Tabiiy ki, sermiya bitken soñ qurucılıq da toqtap qala. Eger iş böyle devam etse, cami ne vaqıt qurulıp bitecegi belli degil", - dey Mustafa efendi.

Epimiz bilemiz ki, Qırım evel-ezelden musulman dini üstünlik yapıp kelgen bir region edi. Qırımğa bolşevikler kelgen soñ, bir sıra facialı vaqialar neticesinde yüzlernen camiler yer yüzünden yeksan etildi. Bu vahşiylik 1944 senesi qırımtatar halqı Qırımdan sürgün etilgen soñ da devam ettirildi. Neticede, 1980-nci senelerniñ soñlarında qırımtatarlar Qırımğa qutleviy sürette qaytmağa başlağanda, mında onlarnen biñ camiden tek bir qaçı saqlanıp qalğan, em olarnıñ bayağı qısımı acınıqlı alda edi.

İşte, böyle vaziyette qırımtatarlar toplu yaşağan qasabalarında yañı camiler qurmaq zorundalar. Bugünde-bugün Qırım müftiyatı erkânına 352 din cemiyeti kire ve olarda 347 imam çalışa. Amma asılında Qırımda faqat 238 ibadethane, 5 medrese mevcut. Albu ki, sürgünlikten evel Qırımda 1721 cami olğan. Qırımtatarlar Vatanğa qaytmasınen Qırımda islâm dini özüniñ evelki mevqını elde etmekte. Al-azırda qırımlı musulmanlar sayıca ekinci yerdeler. Efendiköyniñ imamı Mustafa Fukalanıñ añlatqanına köre, köyde 170 qırımtatar qorantası, yani 650 qıramtatar adamı yaşay, bu ise köy ealisiniñ 30 fayızıdır. Köyniñ musulmanları özlerine pek büyük olmasa da, bir cami qurmaqnı arz eteler. Köy şurası bu maqsadnen yer de ayırdı, amma başlanğan qurucılıq aqça yetişmegeni sebebinden toqtap qaldı. Şu sebepten de Efendiköy musulmanları cuma namazlarını, bayram namazlarını köy klubında qılmağa mecburlar.

Belli ki, Qırımda cami qurucılığında sponsorlıq yardımı esasen Türkiyeden ve çeşit arap fondlarından kele, amma ne içündir SNG devletleri ve hususan Volga boyu musulmanlarınen sıqa alâqalar bağlanmağan. Unutmayıq ki, andaki dindaşlarımız bizge em til, em müşterek tarih ceetinden, em tabiatça pek yaqınlar. Zaten, evel-ezelden böyle alâqalarğa dair misaller az degil.

1990-ncı senelerniñ soñlarında Qazanda islâm dini qabul etilgeniniñ 1100 yıllığı qayd etilgen vaqıtta müftiy Talğat Tacuddinniñ teşebbüsinen Qırımğa 5 biñ nusha Quran kitabı yollanılğan, em de Rusiye, Tataristan, Başqırtıstannıñ türlü musulman cemiyetleri sürgünlikten soñ Qırımda ilk tizilgen Qarasuvbazar musulman cemiyetiniñ ihtiyacları içün aqça toplav teşkilâtlandırılğan edi. Bu - qırımlı musulmanlarnıñ çağıruvına Tataristanlı, Başqırtıstanlı dindaşlarnıñ yürekten çıqqan hulüs seslenüvi edi. 1991 senesi tatar studentleriniñ qurucılıq otrâdları Qırımğa keldiler. Kelgen otrâdlardan biri Aqmescitniñ civarlarında yerleşken Molodöjnoye qasabasında qurulıp başlağan ve defalarca akimiyet tarafından buldozernen sürülgen caminiñ qurucılığında iştirak ettiler. Musulmanlar arasında böyle yardımlar misalleri çoq. 1913 senesi Aqyarda imam Yusuf Rahimov tarafından qurulğan cami Rusiye güberniyalarında yaşağan musulman tatarlarnıñ zekâtı esabına quruldı. Aqmescitte qurulacaq Cuma camige de "Nur" Volga boyu tatarlarınıñ musulman cemiyeti öz issesini qoştı. "Er bir musulmandan bir taş" aktsiyası çerçivesinde "Nur" ve "İdel" assotsiatsiyaları 2000 taş ketirdiler.

1990-1992 seneleri Ufa şeerinde Rizaetdin Fahretdin medresesinde diniy tasil alğan Mustafa Fukala Efendiköyde cami qurucılığına hayriye cemiyetleri ve sponsorlar öz issesini qoşarlar degen ümütte. Bu sebepten Mustafa Fukala yardım elini uzatabilecek er bir insanğa muracaat eterek, episi sponsorlarnıñ adı cami qurucılığınıñ tarihına kirsetileceklerini işandırcı. Yardım etmege istegenler aşağıdaki adres boyunca muracaat ete bileler:

97640 Krım, Belogorskiy r-on, s. Zelenogorskoye, ul. Novaya, 4. Mustafa Fukala.

Tel. +380662695895

Dilâver OSMANOV

 

2.Stalinizm ğayeleri qaytmasına yol bermemiz

Anam Alime Mamut qızı Bekirova 1901 senesiniñ balası olıp, qorantadaki doquz balanıñ eñ küçügi eken. Anamnıñ Şemsiye, Gülizar, Üsnü, Kökmen, Seytosman, Ayşe adlı ağa ve tataları olğan.

1912-1914 seneleri Qırımda holera hastalığından pek çoq adam öle. Olarnıñ arasında menim bitam Fadime Balaban Osman qızı da bar eken.

Anam o vaqıt beş yaşında eken. Elinde doquz balanen qalğan qartbabam bir daa evlenmege mecbur ola. Qartbabamnıñ ekinci qadını üç balalı tul qadın eken. Böylece, qorantada endi on eki bala ola. Soñ daa altı evlât dünyağa kele, episi olıp - 18!

Anamnıñ hatırlağanına köre, bu qoranta HH asırnıñ birinci çeriginde üç sefer suniy açlıq çekken: 1921-1923, 1932-1933 ve cenkten soñ sürgünlikte - 1944-1947 seneleri. Soñkisini men pek yahşı hatırlayım.

SSSR devirinde açlıq aqqında yazmaq degil, hatırlamaq bile yasaq edi. Faqat aşkârlıq deviri kelgen soñ, 1990 senesi men Canköydeki "Zarâ kommunizma" (şimdi "Zarâ Prisivaşya") gazetasında "Saqallı ekim aqqında" adlı maqalemde Alupkada ekim A.P. Çehovnıñ uzurında (şimdi A.P. Çehovnıñ ev-müzeyi) menim anamnıñ anası ve babası bulunğanları aqqında ikâye etip, qartbabam 1932 senesi açlıqtan vefat etkeni aqqında aytıp keçtim.

Gazetanı ketirip anama oquğan soñ, anamdan 1932-1933 seneleriniñ açlığından bizim qorantada qartbabamdan ğayrı İbraim, Seytosman, Ayşe, Üsnü, ve Gülizar doğmuşları ve ögey anasından doğğan Şamrat, Reşat, Enver ağaları ve tatası Cumaziye vefat etkenlerini añladım.

Açlıqtan bütün bir qorantalarnen öle ekenler. Babamnıñ 4 ağası olğan, em er biriniñ qorantasında 10-ar bala bar eken. Olardan kimler ölgenini men şimdi sayıp olamayım, amma men bellesem ne siziñ, ne menim parmaqlarımız yetişmez. Er bir evde açlıqtan şaşılacaq kölemge qadar şişkenlerniñ artlarından ağlağanları aqılımda. Yol-ızda yatqan ölülerni arabalarğa yüklep, bir çuqurğa taşlay ediler. Pek qorqunçlı edi.

Babamnıñ aytqanına köre, Aqmescitniñ soqaqlarında ölüler pek çoq eken.

Çoq yazıq ki, menim anam Ukraina Prezidenti V. Yuşçenko "1932-1933 seneleri Ukrainada üküm sürgen açlıq ukrain halqına qarşı genotsid olaraq tanılğanı" aqqında ferman imzalanğan künni körmedi.

Genotsid - halqnı yoq etmek içün mahsus yapılğan areketler. Tarihnıñ bu qara saifesi tek Ukraina içün degil, Rusiye, Belorusiye, Merkeziy Asiya ve Zakavkazye memleketlerine has. Arhivlerde İ. Stalinniñ 1932 senesi L. Kaganoviçke yazğan mektübi saqlanıp qalğan. Anda böyle satırlar bar: "Eñ esası şimdi - Ukraina. Ukrainada vaziyet pek ağır+, Ukrainanıñ eki vilâyetiniñ (ğaliba Kiyev ve Dnepropetrovsk) 50 raykomı ötmek azırlav planına qarşı çıqtılar+ Ukrainanı qolğa almasaq, coymaq havfı astında bulunamız".

Qolğa nasıl alğanlarını endi yahşı añlaymız. Olar bütün Ukraina ziyalıları, din adamlarını qurşunğa tuttılar. Ukrainanı ötmeksiz qaldırdılar. Açlıqtan er daqqa 17, bir saatte bir biñ, sutkada 25 biñ adam öle edi. Ukraina ve Kubanniñ sıñırlarını arbiy otrâdlar qapatıp, erzaq ketirgen poyezdlerni Ukrainağa yibermey ediler.

Men bularnı ne içün hatırlayım? Soñki vaqıtta Rusiye meyilli şahıslar ve areketler pek coştılar, çeşit-türlü fesatlar tüşünip çıqaralar. Cümleden, mında Stalinge eykel qoymaqnı teklif eteler. Eñ acınıqlısı, añlapmı-añlamayıpmı, Rusiye meyilli teşkilâtlarğa qoltutqan semetdeşlerimiz de az da olsa tapılalar. İşte, qabaatsız öldürilgenlerniñ hatırası ögünde baş eggenimizni, olarnı ebediy hatıramızda saqlaycağımıznı ifade etmeknen bir sırada stalinizm ğayelerine iç bir vaqıt yol bermeycegimizni de kestirip aytamız!

Asan BEKİROV,

Canköy şeeri

 

3.Keçmişini unutqannıñ kelecegi yoqtır

Er bir qırımtatar qorantasında sürgünlik yılları ömürniñ eñ qara ve accı saifeleridir. Yıllar keçe, amma yürekteki yaralar ep sızlaylar. Sürgünlikni başından keçirgenler öz yüreklerinde accı közyaşlar, accı hatırlavlarnı taşıylar.

Men, Zarema Degermenci, Saq rayonınıñ Saya (Sizovka) mektebiniñ 8-nci sınıfında oquyım. Bizim qorantamız beş adamdan ibaret. Eki bitam bar. Anamnıñ anası Ayşe Ametçik 1928 senesi Aluşta rayonınıñ Uskut köyünde beş balalı qorantada doğğan. Babası Hurtumer Urkumetni mollalıq yapqanı içün bolşevikler onı 1930-1940 seneleri ğayıp eteler. Anası Şeyde Sahtara kolhoz bağçasında çalışqan. Men sizge bitamnıñ hatırlavlarını yazıp yollayım.

"Evimiz eki qatlı edi, hocalıqqa ait bütün qurulışlar, bağçamız, sağılğan sığır, buzav, at, qoy ve tavuqlar bar edi. Cenk başlanğanda men 13 yaşında edim. Mamet ağamnı emek ordusına aldılar. 1944 senesi Erecep ağamnı da emek ordusına çağırdılar. Anam furundan ötmek çıqarıp çuvalğa qoyğanda qomşumız: "Şeyde, bizni evden çıqaracaq ekenler", - dep bağırdı. Anam ise: "Vay, bu balaban köyni qayda çıqarırlar, aceba?", - dep inanmadı. Amma inanmasa da, epimizge qat-qat urba kiydirdi, qopqanıñ içine süt ve yımırta qoyıp azırladı. O köylülerni evlerinden bir-eki künge çıqaracaqlar, dep belledi. Mayıs 18 künü tañ atqanda eki soldat kelip: "Bıstro sobiraytes, vas vıselâyut", - dep evniñ ortasına tüfeknen atqan soñ, bizlerni qorquzıp başladı ve közge körüngen şeylerni ceplerine toldurdılar.

Anam tez-tez boğçaçığınıñ içine ötmek, urba, babamnıñ Quranını sarıp qoydı, yımırta qopqasını elime tuttırdı. Bizlerni köyniñ merkezine aydadılar, soñ maşinalarğa yüklep stantsiyağa alıp keldiler. Adamlarnı vagonlarğa rıqma-rıq toldurıp, ekinci künü poyezd yolğa çıqtı. Vagonnıñ içinde eki qatlı naralar qurul-ğan, küçücik pencereleri parmaqlanğan edi. İçinde birisi ağlay, birisi şaşqanından yırlay, dualar oquy+ Böyle etip Özbekistannıñ çöllerine barıp tüştik, "Pâtiletka" sovhozınıñ 6-ncı bölügine keldik. Mında bizge bir odaçıq berdiler. Anamnen beraber işke barıp tarlalarda arıqlar açar edik, soñ pamuqta işler edik. Anam bala urbalarını özbeklerge berip ötmekke deñiştire edi. Özbekler başta bizlerge pek yaramay baqa ediler, soñ biz nasıl adamlar olğanımıznı bilip yardım etip başladılar. Şimdi Allağa şükür, Vatanımızğa qaytıp Saya köyünde yerleştik".

Şimdi bitam 81 yaşında. Onıñ yedi balası, yigirmi torunı, altı torunçesi bar. O temiz yürekli, merhametli, Quran oquğan, köyde ürmeti büyük qartanalardandır.

 

* * *

Babamnıñ anası Ayşe Uzunumer 1932 senesi Aluşta rayonınıñ Üsküt köyünde doğğan. Babası Ali bağçada, anası Fadme ise yüzüm bağçasında işler edi.

Men bitamnıñ yanına oturıp, o ağır yıllar aqqında ikâye etip bermesini rica ettim. O közlerime baqıp, eyecan ile hatırlap başladı:

- Cenk başlanğanda men 9 yaşımda edim, biz qorantada altı bala edik. Köyümizde çoqusı rumın soldatları edi, olar pek hırsız ekenler - er kesniñ ayvanlarını alıp keter ediler. Olar halqımızğa pek qılındılar, begendigi qızlarğa sataşır ediler.

Sovet ordusı kelgende rumın ve nemselerniñ qaçqanı - qaçqan edi. Balaçıqlar olarnıñ artlarından çapıp, urbalarını çekkelep mısqıllağan vaqıtta tüfeklerinen balalarnı atıp öldüre ediler.

1944 senesi mayıs künlerinde azbarlarda pek çoq sovet askerleri peyda oldılar. Olarnıñ içinde de insaflı soyları bar eken. Birisi anama: "Sizlerni bir kün Qırımdan çıqaracaqlar", - dep aytqanını eşitken edim. Anam tez-tez çuvalçıqqa boğday toldırıp saqlağan edi, qaytıp kelse, boğdaynı alacaq eken. Bu kün keldi. Mayıs 18 gecesinde tatlı yuqudan uyandırğan askerler aş ve urbalarımıznı alıp evden tez çıqmamıznı emir ettiler. Epimizni köyümizde ambar olğan yerde toplap, kelgen yük maşinalarğa toldurıp vokzalğa yolladılar. Vokzalda da 1-2 kün turdıq, vagonlar tolğan soñ poyezd ketti. Yol boyu adamlar bitlep, açlıqtan, hastalıqtan öle ediler. Ölülerni ise vagonlardan köterip ata ediler. Vagon içinde anamnıñ ağlap eski muacir türküsini aytqanı alâ daa qulağımda yañğıray:

Qırımdan çıqtıq, ağlaştıq,

Vapura keldik, yanaştıq.

Deryanı körip ağlaştıq

Aman Alla, qurtar bizni.

Qırımnıñ etrafı deñiz

El qaldırıp "amin" deñiz.

Qırımda can qalmadı - deñiz.

Aman Alla, qurtar bizni.

18 künden soñ bizni 55-nci razyezdge ketirdiler. Arabalarğa yüklep Çırçıq özeni boyuna ketirdiler. Andan "Pâtiletka" sovhozınıñ 2-nci bölügine alıp kettiler. Bir odalıq ev berdiler. Geceleri şakallar pencere tübünde uvuldağanda azbarğa çıqmağa qorqa edik. Bu evçikte 11 adam yaşadıq. Aşamağa şey yoq, bergen payokları yetmey edi, adamlar açlıqtan, hastalıqlardan, türlü qazalardan öle ediler. Menim de qız qardaşım Cemaliye 8 yaşında hastalanıp öldi. Spetskomendaturağa er afta barıp qol qoymaq kerek edi. Anam bir kün işke keç qalğanı içün onı apshanege qapatacaq oldılar. Menim balalıq künlerim mına böyle oldı.

Men yaş edim, yaş edim

Yaşlığımnı bilmedim.

Bu yalan dünyada

Bir kün oynap külmedim.

Böyle etip biz açlıqtan, suvuqtan, hastalıq ve ölümlerden qurtulıp bugünki künlerni kördik. Vatanğa qaytıp Saq rayonınıñ Avuzlar (Vodopoynoye) köyünde yerleştik. Amma men pek ister edim ki, qartlığımnı öz tuvğan Uskut köyünde keçirmege.

Şimdi bitam 78 yaşında, onıñ 7 balası, 20 torunı, 6 torunçesi bar. Qartlarımız öz ömüri, körgen-keçirgenlerini bizlerge ikâye etmekni, biz bu deşetlerni ömürlik unutmamamıznı pek isteyler. Şunıñ içün bizler - balaları, torunları, torunçeleri - qartana ve qartbabalarımıznıñ hatırlavlarını toplap saqlamaq kerekmiz. Çünki keçmişini bilmegenlerniñ kelecegi de olmaz.

Zarema DEGERMENCİ,

Saq rayonı Saya (Sizovka) mektebiniñ 8-nci sınıf talebesi

 

4.Qadimiy Kezlevge kezinti

Keçken bazar künü biz, Qırım müendislik-pedagogika universiteti qırımtatar ve türk filologiyası fakultetiniñ III kurs studentleri, Qırımnıñ qadimiy şeerlerinden biri - Kezlevde bulundıq. Şeernen tanışuvımıznı "Odun bazar qapısı" müzeyinden başladıq.

Müzeyniñ ekinci qatında yerleşken qavehane epimizde büyük teessurat qaldırdı. Qavehaneniñ donatıluvı bizlerni, sanki dersiñ, uzaq keçmişke alıp ketti. Milliy urbalar kiygen mulâyim qızlar ise bizge kezlev qavesi ikram ettiler. Yaş olsaq da, bu qaveniñ mücizeli dadı aqqında eşitken edik. Endi ise qaveniñ dadını şahsen tatıp, aqiqiy keyf almaq qısmet oldı. Qaymaqlı çeçeknen yaraştırılğan qave, aqiqaten de, pek lezetli edi. Bu sofra başında biz milliy tatlılıqlarımıznı aşadıq: cevizli qatmerli köbete, paqlava, qurabiyeler ağızlarımızda irip ketti.

Qaveden soñ bizlerni Roman adlı oğlan üçünci qatqa davet etti. Anda bizlerni zindan qaranlıq odağa kirsetti. Biraz vaqıttan soñ bu odada tañ atmağa başladı. Epimiz ezan sesi, deñiz dalğalarınıñ şuvultısı ve quşlarnıñ seslerinden uyanğan şeerni kördik. Yüreklerimiz toluqıp taştı.

Müzey hadimi diqqatımıznı ögümizde yayılğan şeer maketine celp eterek, sözüni başladı:

- Bu - Kezlevniñ XVI asırdaki körünişidir. Makette er bir ev 300 yıl evel olğanı kibi aks ettirilgen+

Müzeyde halqımıznıñ tarihı, ananeleri ve adetleri aqqında çoq yañı malümat bildik.

Qılavuzımıznı ve bizlerni qavenen sıylağan qızlarnı alğışlap, yolumıznı devam ettik.

1552 senesi Devlet Geray tarafından qurdırılğan Hancamige kirdik. Soñ ise dünyaca belli keday Aşıq Ümerniñ cami yanındaki meydançıqta tiklengen eykelini ziyaret etip, deñiz yalısına çıqtıq. Qara deñizniñ şifalı yelçiginde taze avanen toya-toya nefes alğan soñ Kezlev şeeriniñ demiröl stantsiyasına yaqın yerde yerleşken ve Qırımdan sürgün etilgen halqlarğa bağışlanıp qoyulğan eykelniñ yanına bardıq. Bu eykelni körip, pek kederlendik, közlerimiz yaşqa toldı, kimse bir söz aytıp olamadı. Eykel halqımıznıñ tarihında olğan eñ ağır vaqianı aks ete. Lâkin eykelniñ üstünde yapılğan quşlar töpege, ögge uça - bu ise halqımıznıñ kelecegi parlaq olacağına eminliktir.

Bizlerni sevimli universitetimizniñ avtobus aydavcısı Edem ağa bekley edi. Avtobusqa minip, Aqmescitke qayttıq.

Endi ise sırımıznı açayıq: "Yañı dünya" gazetasınıñ faal abunecileri olğanımız içün bu kezintige sponsorlıqnı vatandaşımız İbraim Özdenoğlu yaptı. Alla eyiligine qaytarsın!

İşte, İbraim ağamızğa, Alime ve Nazle ocalarımızğa (kezintimizniñ teşkilâtçıları), tedbirniñ kerçekleşmesine öz isselerini qoşqan QMPUniñ diger hadimlerine, "Odun bazar qapısı" müzeyiniñ saibesi Dilâra hanımğa can-yürekten minnetdarlığımıznı bildiremiz. Sağ olsunlar!

III kurs studentleri adından

Meryem TİNÇİROVA